Two nights ago we found the dream — Swarajya. Last night the
little dreamer was born and named Shivaji. But a dream cannot grow
by itself; someone has to plant it, and water it, in a child's heart. Tonight, meet the
person who did: his mother, Jijabai.
When Shivaji was still small, Jijabai brought him down from the safe heights of Shivneri to
a town called Pune — the district that was the family's own
jagir (the lands they were meant to look after) — and to a home called the
Lal Mahal, the "Red Palace." His father Shahaji was away for years
at a time, serving the sultans far in the south, so it fell to Jijabai to raise the boy and run the estate — and she managed both with remarkable skill.
But Pune, when they came to it, was not a happy place at all. War after war had rolled
through it; fields lay broken and thorny, houses stood burned and empty, and the frightened
people had scattered. A town that armies had trampled looked less like a home and more like
a wound.
So Jijabai, with her wise steward, set about something wonderful: healing a whole town. To
show everyone that life could truly begin again, the old tale says she had the tired, cursed
earth ploughed once more with a shining golden ploughshare, and the first new seeds
planted by hand. Bit by bit, Pune woke up. Broken walls were rebuilt; the scattered farmers
were coaxed back and promised fair treatment; gardens greened, markets filled, and children
laughed in the lanes again. And little Shivaji watched his mother turn a ruin back into a
living town — and learned, without a single lecture, exactly what a good ruler is for:
not to grab, but to protect and rebuild.
And oh, the stories she told him! Every evening, curled in her lap, he drank in the old, old
tales — the great epics, the Ramayana and the Mahabharata: of
Ram, who kept his promise no matter the cost; of the brave
Pandavas, who fought for what was right; of kings who guarded the
weak and never, ever bowed to bullies. Shivaji did not just want to hear about such
heroes. Something lit up in him, and he wanted to be one.
Sometimes she told of Lord Ram, a prince who smiled and walked into the forest for fourteen long
years so that his father's promise would be kept. Sometimes she told of the Pandavas, who stood
up against injustice; and sometimes of young Abhimanyu, who charged fearlessly into the deadly
spiral battle-formation, the chakravyuha, when he was hardly more than a boy. Hidden
inside every one of those stories was a picture of what a true king should be: brave, but kind;
strong, but fair; a protector of the weak. Night after night, as he listened, a very different
kind of king was slowly taking shape inside little Shivaji — not on paper, but in his dreams.
Jijabai made sure he learned by doing, too. A capable man named Dadoji
Konddev managed the Pune lands and helped shape the boy's training — how a country is
actually governed: how to keep honest accounts, how to weigh a quarrel fairly, and how to sit
down and truly listen to a farmer's troubles. And Shivaji learned the harder skills
as well: to ride a horse across rough country, to handle a sword and a spear, to swim and
climb, and to read the folds of the mountains as easily as you read a page. He grew strong,
and quick, and — most importantly — kind.
And one lesson was carved into him for good: a land must be ruled with justice. In Pune, Jijau
and Dadoji laid down firm rules. No one was to touch a farmer's crop. Taxes were to be fair, and
no more than fair. No outside soldier was to bully the poor — and a soldier caught robbing a
farmer was punished hard. Young Shivaji saw all of this with his own eyes, and one idea settled
deep inside him: a king is not a master who squeezes his people, but a guardian who protects
them. That one idea would become the foundation of his whole kingdom.
Now here is something remarkable for those days. Most highborn boys were taught to look down
on ordinary folk. But in Pune, Shivaji grew up among his people — walking the
fields, learning their names, hearing what frightened them and what they hoped for. That is
why, all his life, he would think first of the farmer and the foot-soldier. The seed of a
people's kingdom was planted right here, in a rebuilt little town.
But the deepest lessons of all were the ones whispered from his mother's lap: Be just.
Be brave. Protect the weak. Bow to no bully. This land is your own, and it is worth
everything. Little by little, evening by evening, those words were quietly turning a
faraway dream into a solid promise inside him.
By now Jijabai was far more than a mother. She was his first teacher, his first
guru, his wisest counsellor — and one day she would be honoured as
Rajmata, the king's mother. The people loved her so dearly that they gave her a
fond, warm name that Maharashtra still says with affection today: Jijau.
So tonight there is no battle and no fort to storm — only a boy, his remarkable mother, a
healed town, and a lapful of stories, quietly shaping the king he was going to become.
Goodnight — tonight's badge: Jijau, "the first teacher."
दोन रात्रींपूर्वी आपल्याला स्वप्न सापडलं — स्वराज्य. काल आपले
चिमुकले नायक जन्माला आले, आणि त्यांचं नाव ठेवलं शिवाजी. पण स्वप्न आपोआप वाढत नाही; ते
कुणीतरी रुजवावं लागतं, रोज त्याला पाणी घालावं लागतं — लहानग्याच्या मनाच्या मातीत. आज भेटूया त्याच व्यक्तीला, जिने हे
केलं: शिवाजी महाराजांची आई, जिजाबाई.
शिवाजी महाराज अजून लहानच असताना, जिजाबाईंनी त्यांना शिवनेरीच्या सुरक्षित उंचीवरून खाली पुणे
इथे आणलं — हा भाग म्हणजे त्यांच्या घराण्याची स्वतःची जहागीर, म्हणजे सांभाळायची, राखायची जमीन — आणि राहायला
लाल महाल नावाच्या घरी. वडील शहाजी वर्षानुवर्षं दूर दक्षिणेत सुलतानांची चाकरी करत असल्याने,
मुलाला वाढवणं आणि अख्ख्या मुलखाचा कारभार चालवणं — हे दोन्ही जिजाबाईंच्याच खांद्यांवर आलं. आणि त्या ते लीलया पेलत
होत्या.
पण त्या वेळचं पुणे मुळीच सुखी नव्हतं. एकामागोमाग एक युद्धं वादळांसारखी तिथून गेली होती; शेतं
उद्ध्वस्त आणि काटेरी झालेली, घरं जळून ओस पडलेली, आणि भेदरलेली माणसं गाव सोडून पांगलेली. सैन्यांनी
तुडवलेलं ते गाव घरासारखं नव्हे, तर एखाद्या भळभळणाऱ्या जखमेसारखं दिसत होतं.
म्हणून जिजाबाईंनी, आपल्या शहाण्या कारभाऱ्यासह, एक फार मोठं काम हाती घेतलं: अख्खं गाव पुन्हा जिवंत करणं. आयुष्य खरोखर
नव्याने सुरू होऊ शकतं हे साऱ्यांना दाखवायला — जुनी गोष्ट सांगते — त्यांनी ती थकलेली, जणू शापित झालेली भूमी पुन्हा एकदा
चकाकणाऱ्या सोन्याच्या नांगराने नांगरून घेतली, आणि पहिलं नवं बी हाताने पेरलं गेलं. आणि हळूहळू पुणे जागं होऊ
लागलं. मोडके तट पुन्हा उभे राहिले; पांगलेल्या शेतकऱ्यांना परत बोलावून त्यांना न्याय्य वागणुकीचं वचन दिलं गेलं; बागा
हिरव्या झाल्या, बाजार पुन्हा भरू लागले, आणि गल्ल्यागल्ल्यांतून पुन्हा मुलांचं हसू घुमू लागलं. आणि लहानगे शिवाजी महाराज
आपल्या आईला एका उद्ध्वस्त गावाचं पुन्हा जिवंत, हसतं गाव करताना डोळे भरून बघत होते — आणि एकही उपदेश न ऐकता नेमकं तेच
शिकत होते, की चांगला राजा कशासाठी असतो: ओरबाडायला नव्हे, तर रक्षण करून पुन्हा उभं करायला.
आणि जिजाबाई किती गोष्टी सांगायच्या! रोज संध्याकाळी, आईच्या मऊ कुशीत डोकं टेकून, शिवाजी महाराज त्या जुन्या-जुन्या कथा
अधाशासारखे ऐकायचे — महान महाकाव्यं, रामायण आणि महाभारत: दिलेलं वचन कोणत्याही किमतीत पाळणाऱ्या
रामाच्या, न्यायासाठी छातीठोकपणे लढणाऱ्या शूर पांडवांच्या,
दुर्बलांचं रक्षण करणाऱ्या आणि कोणत्याही गुंडापुढे कधीही मान न झुकवणाऱ्या राजांच्या. शिवाजी महाराजांना अशा वीरांबद्दल
नुसतं ऐकून थांबायचं नव्हतं — त्यांच्या आत काहीतरी पेटलं, आणि त्यांना स्वतः तसा वीर व्हायचं होतं.
कधी त्या प्रभू रामचंद्रांची गोष्ट सांगत — जे राजपुत्र असूनही, वडिलांनी दिलेलं वचन पाळण्यासाठी हसतमुखाने चौदा वर्षं
वनवासात गेले; कधी अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या पांडवांची, तर कधी धाकट्या अभिमन्यूची, जो लहान वयातच निधड्या छातीने
चक्रव्यूहात घुसला. या गोष्टींत खरे राजे कसे असावेत हे लपलेलं होतं — शूर, पण दयाळू; बलवान, पण न्यायी; आणि दुबळ्यांचे
रक्षणकर्ते. रोज रात्री या कथा ऐकता ऐकता, लहानग्या शिवाजी महाराजांच्या मनात एक वेगळाच राजा हळूहळू आकार घेत होता —
कागदावर नव्हे, तर त्यांच्या स्वप्नांत.
जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना नुसतं ऐकवलं नाही, तर प्रत्यक्ष करून बघायलाही शिकवलं. दादोजी
कोंडदेव नावाच्या कुशल माणसाने पुण्याचा कारभार सांभाळला आणि मुलाचं शिक्षण घडवायला मदत केली — राज्य खरोखर कसं
चालवायचं: प्रामाणिक हिशोब कसे ठेवायचे, दोन माणसांतला तंटा न्यायाने कसा सोडवायचा, आणि शेतकऱ्याचं गाऱ्हाणं खाली बसून,
शांतपणे, खरंखुरं कसं ऐकायचं. आणि शिवाजी महाराज अवघड, अंगमेहनतीच्या गोष्टीही शिकले: खडबडीत डोंगरी मुलखातून
घोडा बेभान दौडवणं, तलवार आणि भाला चालवणं, नदीत पोहणं, कडे चढणं, आणि पुस्तक वाचावं तितक्या सहज डोंगराचे कंगोरे नि
आडवाटा वाचणं. ते बलवान, चपळ आणि — सर्वांत महत्त्वाचं — दयाळू होत गेले.
आणि एक गोष्ट त्यांच्या मनात कायमची कोरली गेली: कारभार न्यायाने चालवायचा. जिजाऊ आणि दादोजी यांनी पुण्यात असा
दंडक घातला, की शेतकऱ्याच्या पिकाला हात लावायचा नाही, कर योग्य तेवढाच घ्यायचा, आणि कुणाही गरिबाला परका शिपाई त्रास
देणार नाही याची खात्री करायची. जर एखाद्या सैनिकाने शेतकऱ्याला लुटलं, तर त्याला कडक शिक्षा होई. लहानग्या शिवाजी
महाराजांनी हे सारं डोळ्यांनी पाहिलं, आणि त्यांच्या मनात एक विचार पक्का झाला — राजा म्हणजे रयतेला ओरबाडणारा धनी नव्हे,
तर तिचं रक्षण करणारा पालक. हाच विचार पुढे त्यांच्या अख्ख्या राज्याचा पाया बनणार होता.
आणि त्या काळासाठी एक फार वेगळी, दुर्मिळ गोष्ट: बहुतेक उच्च घराण्यातल्या मुलांना सामान्य माणसांना तुच्छ लेखायला शिकवलं
जाई. पण पुण्यात शिवाजी महाराज आपल्या माणसांच्या मध्ये, त्यांच्यातलेच एक होऊन वाढले — शेताच्या बांधावरून
हिंडत, प्रत्येकाचं नाव लक्षात ठेवत, कशाची भीती आणि कशाची आशा लोकांच्या मनात आहे हे ऐकत. म्हणूनच पुढे आयुष्यभर ते
सर्वांत आधी शेतकऱ्याचा आणि पायदळातल्या साध्या शिपायाचा विचार करणार होते. रयतेच्या राज्याचं बीज इथेच, या
पुन्हा उभ्या राहिलेल्या छोट्या गावात खोलवर रुजलं.
पण सर्वांत खोल शिकवण मात्र आईच्या कुशीतून, हळुवारपणे आलेली: न्यायी हो. धाडसी हो. दुर्बलांचं रक्षण कर. कोणत्याही
गुंडापुढे झुकू नकोस. ही भूमी तुझी स्वतःची आहे, आणि ती सर्वस्व पणाला लावण्यासारखी आहे. हळूहळू, एकेका संध्याकाळी,
ते शब्द त्या दूरच्या स्वप्नाला शिवाजी महाराजांच्या मनात एका ठाम, न ढळणाऱ्या वचनात बदलत होते.
आतापर्यंत जिजाबाई नुसत्या आई राहिल्या नव्हत्या. त्या शिवाजी महाराजांच्या पहिल्या गुरू,
त्यांच्या पहिल्या शहाण्या सल्लागार — आणि एक दिवस राजमाता, राजाची माता म्हणून गौरवल्या जाणार होत्या. लोकांचं
त्यांच्यावर इतकं प्रेम, की लोकांनी त्यांना दिलेलं एक लाडकं नाव अख्खा महाराष्ट्र आजही मायेने घेतो —
जिजाऊ.
तर आज रात्री युद्ध नाही, सर करायला किल्लाही नाही — फक्त लहानगे शिवाजी महाराज, त्यांची असामान्य आई, नव्याने बरं झालेलं
एक गाव, आणि कुशीभर गोष्टी; पुढे जे थोर राजे होणार होते, त्यांना या साऱ्यांनी हळूहळू, प्रेमाने घडवत नेलं.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: जिजाऊ, "पहिली गुरू."