Tonight is a different kind of night. We are not going to follow one battle. Instead, we are going to open the
secret box behind many of Shivaji's victories. Back on Day 4, I said the Mavlas' knowledge of their hills would
one day become a secret weapon with a name of its own — "but that is a story for a later night." Tonight is that
night.
The name is ganimi kava. Ganim is an old word for "the enemy," and
kava means a clever move, a trick. Put together, it means the clever way of fighting an enemy who is
much bigger than you. People today call it guerrilla warfare — but the Marathas had their own name for it.
How does it work? Imagine a few simple rules. Never fight where the enemy is strongest. Know every hill, pass and
stream of your land. Travel light and move fast. Strike suddenly — and vanish before the enemy can strike back.
Go for what the enemy needs most, like its food and its money. And choose the time and the place of every fight
yourself.
You already know these rules, because we have watched Shivaji use them, night after night. At Pratapgad he drew
the giant into his own forests. At the Lal Mahal he struck in the very heart of the enemy's camp and vanished. At
Pavan Khind a handful of men held a narrow pass. And at Surat he struck the emperor's purse. Every one of those
was ganimi kava.
Here is one more story, which we have not told before. In 1661 a Mughal general named Kartalab Khan marched a large
army into the Sahyadri, through a narrow, thickly forested pass near today's Lonavala, called
Umberkhind. The trees were so dense that his soldiers could hardly see a few steps ahead.
And all along the slopes, unseen, Shivaji's men were waiting.
When the trap closed, the Mughal army could go neither forward nor back. With them was a Maratha woman named
Rai Bagan, a commander serving the Mughals. A poem written in Shivaji's own lifetime says that she advised Kartalab
Khan to make peace with Shivaji rather than lose his whole army — and he did. Shivaji let the army go, after it
paid a heavy price. A whole army beaten almost without a battle: that is ganimi kava.
But think about it. You cannot ambush an army if you do not know where it is going. You cannot strike a city's
weak spot if you do not know where that weak spot is. Ganimi kava needs eyes — eyes that see first.
And Shivaji's eyes belonged, above all, to one man: Bahirji Naik.
Bahirji came from a village called Shingave, in the north of today's Maharashtra. He became the head of
Shivaji's spies — his intelligence service, as we would say today. His people were everywhere: in markets and
on the roads, in villages and in big cities, even, it is said, inside the enemy's own camps, quietly listening
and watching.
The stories say Bahirji was a master of disguise. One day he might be a beggar at the city gate, the next a
wandering holy man, a fortune-teller, a juggler, or a travelling merchant. Nobody looks twice at a beggar —
and so nobody noticed that the beggar was counting the soldiers. (These are tradition: we cannot check each
disguise.)
The stories give Bahirji a special part in the Surat raid. Before Shivaji's riders set out, it is said, Bahirji
went quietly to Surat himself, to find out which merchants were richest, where their houses stood, and how the
city was defended. When the riders arrived, they knew exactly where to go.
Now for the honest part. Spies, by their very nature, do not leave records behind. So we know very little for
certain about exactly how Bahirji worked, and many of the tales about him were written down long afterwards.
Even so, one British historian, writing in 1826, said that many of the secrets people believed the goddess
Bhavani had revealed to Shivaji were really discovered by his chief spy, Bahirji Naik — which tells you how good
he was.
Ganimi kava needed speed, too, and in the early years its fastest rider was
Netaji Palkar, the cavalry commander whose lightning raids reached deep into enemy
lands. People called him "the second Shivaji." His later life took some very hard turns, which is a story of
its own — but in those early days, he was ganimi kava on horseback.
Why does all this matter so much? Because ganimi kava is how a small kingdom, surrounded by giants, not only
survived but grew. And it outlived Shivaji himself. After his time, the Mughal emperor fought the Marathas for
more than twenty-five years, and still could not crush them. The art Shivaji built kept
Hindavi Swarajya — the self-rule of this land — alive.
And now, with forts won back and enemies outwitted, Shivaji was ready for something new. Tomorrow we climb the
mighty fort of Raigad, which was being made ready for the greatest day of his life — and we meet a brave young
milkmaid named Hirkani.
Goodnight — tonight's badge: ganimi kava, "the clever way to fight" — see first,
move fast, strike smart, and choose your own ground.
आजची रात्र वेगळ्या प्रकारची आहे. आज आपण एखाद्या एका लढाईच्या मागे जाणार नाही. उलट, शिवाजी
महाराजांच्या अनेक विजयांमागचं गुपित आज आपण उलगडणार आहोत. चौथ्या रात्री मी सांगितलं होतं, की मावळ्यांचं आपल्या
डोंगरांचं ज्ञान एक दिवस एका गुप्त शस्त्रात बदलेल, आणि त्या शस्त्राला स्वतःचं नावही मिळेल — "पण ती गोष्ट पुढच्या एका
रात्रीची." आज तीच रात्र आहे.
ते नाव आहे गनिमी कावा. गनीम हा "शत्रू" या अर्थाचा एक जुना शब्द, आणि
कावा म्हणजे चतुर चाल, युक्ती. दोन्ही मिळून अर्थ होतो — आपल्यापेक्षा कितीतरी मोठ्या शत्रूशी लढण्याची चतुर
रीत. आज लोक त्याला "गुरिल्ला युद्ध" म्हणतात — पण मराठ्यांचं त्यासाठी स्वतःचं नाव होतं.
ते कसं चालतं? काही सोपे नियम कल्पून बघ. शत्रू जिथे सर्वांत बलवान, तिथे कधीही लढायचं नाही. आपल्या भूमीचा प्रत्येक
डोंगर, खिंड आणि ओढा ठाऊक असायला हवा. हलकं राहायचं, आणि वेगाने हालचाल करायची. अचानक घाव घालायचा — आणि शत्रू
उलटवार करायच्या आत नाहीसं व्हायचं. शत्रूला जे सर्वांत जास्त लागतं — त्याचं अन्न, त्याचा पैसा — त्यावरच घाव
घालायचा. आणि प्रत्येक लढाईची वेळ आणि जागा आपणच निवडायची.
हे नियम तुला आधीच ठाऊक आहेत, कारण रात्रीमागून रात्र आपण शिवाजी महाराजांना ते वापरताना पाहिलं आहे. प्रतापगडावर त्यांनी
राक्षसाला आपल्या जंगलात ओढलं. लाल महालात त्यांनी शत्रूच्या छावणीच्या काळजातच घाव घातला आणि ते नाहीसे झाले. पावनखिंडीत
मूठभर माणसांनी एक अरुंद खिंड लढवली. आणि सुरतेत त्यांनी बादशहाच्या खजिन्यावर घाव घातला. यातला प्रत्येक प्रसंग म्हणजे
गनिमी कावाच होता.
आणि ही आणखी एक गोष्ट, जी आपण आजवर सांगितलेली नाही. १६६१ मध्ये करतलबखान नावाचा एक मुघल सरदार मोठी फौज घेऊन सह्याद्रीत
शिरला — आजच्या लोणावळ्याजवळच्या, दाट जंगलाने भरलेल्या उंबरखिंड नावाच्या एका अरुंद खिंडीतून.
झाडी इतकी दाट होती, की त्याच्या शिपायांना चार पावलांपलीकडचंही धड दिसत नव्हतं. आणि उतारांवर सगळीकडे, कुणालाही न दिसता,
शिवाजी महाराजांची माणसं वाट पाहत होती.
सापळा आवळला, तेव्हा मुघल सैन्याला ना पुढे जाता येईना, ना मागे. त्यांच्यासोबत रायबागन नावाची
एक मराठा स्त्री होती — मुघलांच्या चाकरीतली एक सरदार. शिवाजी महाराजांच्या हयातीतच लिहिलेलं एक काव्य सांगतं, की अख्खं
सैन्य गमावण्यापेक्षा शिवाजी महाराजांशी तह कर, असा सल्ला तिने करतलबखानाला दिला — आणि त्याने तसंच केलं. मोठी किंमत
मोजल्यावर महाराजांनी त्या सैन्याला जाऊ दिलं. जवळजवळ लढाई न होताच एक अख्खं सैन्य हरलं: हाच गनिमी कावा.
पण जरा विचार कर. एखादं सैन्य कुठे चाललंय, हेच ठाऊक नसेल, तर त्याच्यावर दबा धरून हल्ला कसा करणार? शहराची दुबळी बाजू
कुठे आहे, हेच माहीत नसेल, तर तिथे घाव कसा घालणार? गनिमी काव्याला डोळे लागतात — आधी पाहणारे डोळे. आणि शिवाजी
महाराजांचे डोळे होते, मुख्यतः एका माणसाचे: बहिर्जी नाईक.
बहिर्जी आजच्या महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातल्या शिंगवे नावाच्या गावचा होता. तो शिवाजी महाराजांच्या हेरांचा प्रमुख झाला
— आजच्या भाषेत, त्यांच्या गुप्तचर विभागाचा प्रमुख. त्याची माणसं सगळीकडे होती: बाजारांत आणि रस्त्यांवर, गावांत आणि
मोठ्या शहरांत, आणि म्हणतात, खुद्द शत्रूच्या छावण्यांतसुद्धा — गुपचूप ऐकत, आणि न्याहाळत.
गोष्टी सांगतात, की बहिर्जी सोंग घेण्यात पटाईत होता. एखाद्या दिवशी तो शहराच्या वेशीवरचा भिकारी असे, तर दुसऱ्या
दिवशी फिरता साधू, ज्योतिषी, डोंबारी, किंवा फिरता व्यापारी. भिकाऱ्याकडे कुणी दुसऱ्यांदा पाहत नाही — म्हणूनच तो
भिकारी शिपाई मोजतोय, हे कुणाच्याच लक्षात आलं नाही. (ही परंपरा आहे: प्रत्येक सोंगाची खातरजमा आपण करू शकत नाही.)
गोष्टी सुरतेच्या छाप्यात बहिर्जीला खास भूमिका देतात. शिवाजी महाराजांचे स्वार निघण्याआधी, म्हणतात, बहिर्जी स्वतः गुपचूप
सुरतेला गेला — कोणते व्यापारी सर्वांत श्रीमंत आहेत, त्यांची घरं कुठे आहेत, आणि शहराचं संरक्षण कसं आहे, हे शोधायला.
स्वार पोहोचले, तेव्हा कुठे जायचं, हे त्यांना अचूक ठाऊक होतं.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. हेर आपल्या स्वभावानेच मागे नोंदी ठेवत नाहीत. म्हणून बहिर्जी नेमकं कसं काम करत असे, याबद्दल
आपल्याला फारच थोडं खात्रीने माहीत आहे, आणि त्याच्याबद्दलच्या अनेक गोष्टी बऱ्याच काळानंतर लिहिल्या गेल्या. तरीही, १८२६
मध्ये लिहिणाऱ्या एका ब्रिटिश इतिहासकाराने लिहिलं, की लोकांच्या मते जी अनेक गुपितं भवानी देवीनेच शिवाजी महाराजांना सांगितली होती, ती खरं तर त्यांच्या मुख्य हेराने — बहिर्जी नाईकाने — शोधून काढली होती. यावरून तो किती उत्तम होता,
हे कळतं.
गनिमी काव्याला वेगही लागत असे, आणि सुरुवातीच्या वर्षांत त्याचा सर्वांत वेगवान स्वार होता
नेताजी पालकर — घोडदळाचा तो सरदार, ज्याचे विजेसारखे छापे शत्रूच्या मुलखात खोलवर पोहोचत.
लोक त्याला "प्रतिशिवाजी" म्हणत. पुढे त्याच्या आयुष्याने फार कठीण वळणं घेतली — ती एक वेगळीच गोष्ट आहे — पण
त्या सुरुवातीच्या दिवसांत तो घोड्यावर स्वार झालेला गनिमी कावाच होता.
हे सगळं इतकं महत्त्वाचं का? कारण गनिमी काव्यामुळेच बलाढ्य शत्रूंनी वेढलेलं एक छोटं राज्य फक्त टिकलंच नाही, तर वाढलंही.
आणि हा कावा शिवाजी महाराजांनंतरही टिकून राहिला. त्यांच्या पश्चात मुघल बादशहा पंचवीसहून अधिक वर्षं मराठ्यांशी लढत
राहिला, आणि तरीही त्यांना चिरडू शकला नाही. शिवाजी महाराजांनी उभारलेल्या या कलेने हिंदवी
स्वराज्य — या भूमीचं स्वतःचं राज्य — जिवंत ठेवलं.
आणि आता, किल्ले परत मिळवून आणि शत्रूंवर मात करून, शिवाजी महाराज एका नव्या गोष्टीसाठी तयार झाले होते. उद्या आपण बलाढ्य
रायगडावर चढणार आहोत — जो त्यांच्या आयुष्यातल्या सर्वांत मोठ्या दिवसासाठी सजवला जात होता — आणि हिरकणी नावाच्या एका
धाडसी तरुण गवळणीला भेटणार आहोत.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: गनिमी कावा, "लढण्याची चतुर रीत" — आधी पाहायचं, वेगाने
हालचाल करायची, हुशारीने घाव घालायचा, आणि लढाईची जागा आपणच निवडायची.