Last night Shivaji's life came to an end. So tonight's question is a big one: did his dream end too? Far away in the
north, the emperor Aurangzeb was sure it would. Without Shivaji, he thought, the Marathas would fall apart like a
necklace whose string has snapped. Tonight's story covers many years, so we will see it the way a bird sees a long road:
from high in the sky.
First there was a struggle at home. Some officials placed young Rajaram on the throne. But Shivaji's elder son,
Sambhaji, took Raigad, and in January 1681 he was crowned there as the second Chhatrapati.
Do you remember Sambhaji? He was the boy of nine who went with his father to Agra on Day 16, and escaped with him. He
had grown up brave and clever. While still young he wrote a book in Sanskrit, the Budhbhushanam, about how a
king should rule. And now he would need every bit of that courage.
Because in 1681 and 1682 Aurangzeb himself marched south, with one of the biggest armies of its time: a moving city of
tents, elephants, cannon and hundreds of thousands of people. He had made up his mind to finish the Marathas once and
for all. He never went back north again.
For the rest of his reign Sambhaji fought him — and fought the Siddis of Janjira and the Portuguese of Goa as well. The Mughals
found that Shivaji's forts were just as hard without Shivaji. A small hill fort called Ramsej,
near Nashik, held out against a Mughal army many times the size of its garrison.
Then, early in 1689, came a terrible day. Sambhaji was at Sangameshwar, in the Konkan, with
only a small band of men, when Mughal soldiers — guided by people who had betrayed him — surrounded the place. He was
captured, together with his friend and adviser, the poet Kavi Kalash. Aurangzeb wanted Sambhaji to hand over his forts
and bow before him. Sambhaji refused. And on the 11th of March, 1689, at Tulapur, near Pune,
where rivers meet, he was put to death. He was thirty-one years old.
That is a very sad thing to hear, and it is all right to feel sad. But think about what his "no" meant. A king who
will not bow cannot be used to make his people bow either. Many people in Maharashtra still honour Sambhaji as
Dharmaveer, "the hero of dharma" — the hero who stood firm.
Now the emperor's army surrounded Raigad itself. Inside was Sambhaji's wife, Yesubai, and she made a
brave and wise choice. If the whole royal family stayed in one fort, they could all be captured together. So she sent
Rajaram, her husband's younger brother, away to carry on the fight, while she stayed behind. When Raigad fell, late in
1689, Yesubai and her little son Shahu, about seven years old, were taken prisoner.
Rajaram slipped south in disguise, through forests and across rivers, with Mughal soldiers hunting him. On the way,
the brave queen of Keladi, Chennamma, sheltered him and held back his pursuers. In November
1689 he reached a fortress you know — Gingee, from Day 25. The fort his father had won now
kept his son safe, and from there Rajaram ruled.
And then the Marathas did something the emperor did not expect. With no king to capture, they fought like a river: block
one channel and the water finds another. Commanders like Santaji Ghorpade and Dhanaji Jadhav galloped from one end of the
Deccan to the other, striking Mughal camps and vanishing again. A popular story claims that the Mughals' horses
grew so afraid of them that they would not drink from a river — as if they could see Santaji and Dhanaji in the water!
Rajaram died at Sinhagad in 1700. Still the fight went on. His wife, Tarabai — the daughter of
Hambirrao Mohite, Shivaji's own commander-in-chief — took charge for her little son. She planned campaigns, rode with the
army, and sent Maratha horsemen further than ever, even across the great Narmada river.
Aurangzeb grew very old in the Deccan. For more than twenty-five years he camped and besieged and marched, and when
one fort fell, the Marathas took back another. In 1707, at Ahmednagar, the emperor died, almost ninety years old. He
never saw Delhi again, and he never defeated the Marathas. He is buried in a simple grave at Khuldabad.
Soon after, Shahu was set free and became Chhatrapati. And in the years that followed, Maratha armies rode further than
Shivaji could ever have imagined: to Delhi, and as far as Attock on the river Indus. The little seed planted at
Raireshwar had grown into a mighty tree.
And Yesubai? She was kept a prisoner of the Mughals for thirty long years. When at last she came home, in 1719, she
was no longer young. But the kingdom she had helped to save, on the day she sent Rajaram away from Raigad, was still
standing — and her own son, Shahu, was its Chhatrapati. Sometimes the bravest thing a person can do is to wait, and
never give up hope.
Now for the honest part. Sambhaji's story is told very differently by different historians: some older writers judged
him harshly, while many modern historians see a brave king in a terrible time. Details of his capture and death vary.
And the Marathas did not always agree with each other — after Shahu came home, there were bitter quarrels among them, too.
Goodnight — tonight's badge: ajinkya, "unconquerable" — you can capture a king, but not a
whole people's dream.
कालच्या रात्री शिवाजी महाराजांचं आयुष्य संपलं. म्हणून आजचा प्रश्न मोठा आहे: त्यांचं स्वप्नही
संपलं का? दूर उत्तरेत औरंगजेब बादशहाला खात्री होती, की ते संपेल. शिवाजी महाराज नसताना, धागा तुटलेल्या माळेसारखे मराठे विखुरतील,
असं त्याला वाटत होतं. आजची गोष्ट कितीतरी वर्षांची आहे, म्हणून एखादा पक्षी उंच आकाशातून लांबलचक रस्ता जसा पाहतो, तशी
आपण ती पाहणार आहोत.
आधी घरातच एक संघर्ष झाला. काही अधिकाऱ्यांनी लहानग्या राजारामाला गादीवर बसवलं. पण शिवाजी महाराजांचे थोरले पुत्र,
संभाजी महाराज, यांनी रायगड ताब्यात घेतला, आणि जानेवारी १६८१ मध्ये तिथे दुसरे छत्रपती म्हणून
त्यांचा राज्याभिषेक झाला.
संभाजी महाराज आठवतात? सोळाव्या रात्री वडिलांसोबत आग्र्याला गेलेला, आणि त्यांच्यासोबत निसटलेला तो नऊ वर्षांचा मुलगा —
तेच हे. ते शूर आणि हुशार होऊन मोठे झाले होते. लहान वयातच त्यांनी संस्कृतमध्ये एक ग्रंथ लिहिला — बुधभूषणम् —
राजाने राज्य कसं करावं, याबद्दल. आणि आता त्यांना आपल्या सगळ्या धैर्याची गरज पडणार होती.
कारण १६८१-८२ मध्ये औरंगजेब स्वतः, त्या काळातल्या सर्वांत मोठ्या सैन्यांपैकी एक घेऊन, दक्षिणेत उतरला: तंबू, हत्ती, तोफा आणि
लाखो माणसं असलेलं जणू एक चालतं-फिरतं शहरच. मराठ्यांचा कायमचा निकाल लावायचा, असा त्याने निश्चय केला होता. तो पुन्हा
कधीच उत्तरेला परतला नाही.
आपल्या उरलेल्या कारकिर्दीत संभाजी महाराज औरंगजेबाशी लढले — आणि जंजिऱ्याचे सिद्दी आणि गोव्याचे पोर्तुगीज यांच्याशीही.
शिवाजी महाराज नसतानाही त्यांचे किल्ले तितकेच कठीण आहेत, हे मुघलांना कळून चुकलं. नाशिकजवळच्या
रामशेज नावाच्या एका छोट्याशा डोंगरी किल्ल्याने, आपल्या शिबंदीपेक्षा कितीतरी पट मोठ्या मुघल
सैन्याला दाद दिली नाही.
मग, १६८९ च्या सुरुवातीला, एक भयंकर दिवस उजाडला. संभाजी महाराज कोकणातल्या संगमेश्वरला, अगदी
थोड्या माणसांसोबत होते, तेव्हा फितुरांनी वाट दाखवलेल्या मुघल सैनिकांनी ती जागा वेढली. त्यांना त्यांचे मित्र आणि
सल्लागार, कवी कलश, यांच्यासह पकडण्यात आलं. संभाजी महाराजांनी आपले किल्ले हवाली करावेत आणि बादशहापुढे झुकावं, अशी
औरंगजेबाची इच्छा होती. संभाजी महाराजांनी नकार दिला. आणि ११ मार्च १६८९ रोजी, पुण्याजवळ, नद्यांच्या संगमावरच्या
तुळापूर इथे, त्यांना मृत्युदंड देण्यात आला. ते एकतीस वर्षांचे होते.
हे ऐकायला फार दुःखद आहे, आणि दुःख वाटणं स्वाभाविक आहे. पण त्यांच्या त्या "नाही"चा अर्थ काय होता, याचा विचार करा. जो
राजा झुकत नाही, त्याचा उपयोग करून त्याच्या प्रजेलाही झुकवता येत नाही. महाराष्ट्रातले कितीतरी लोक आजही संभाजी
महाराजांना धर्मवीर म्हणून मान देतात.
आता औरंगजेबाच्या सैन्याने खुद्द रायगडाला वेढा घातला. आत होत्या संभाजी महाराजांच्या पत्नी,
येसूबाई; आणि त्यांनी एक धाडसी, शहाणा निर्णय घेतला. अख्खं राजघराणं एकाच किल्ल्यात राहिलं
असतं, तर सगळेच एकदम पकडले गेले असते. म्हणून त्यांनी आपल्या दिराला, राजारामाला, लढा चालू ठेवण्यासाठी दूर पाठवलं, आणि
स्वतः मागे राहिल्या. १६८९ च्या अखेरीस रायगड पडला, तेव्हा येसूबाई आणि त्यांचा सुमारे सात वर्षांचा मुलगा शाहू मुघलांच्या
कैदेत पडले.
राजाराम वेश बदलून, जंगलांतून आणि नद्या ओलांडत, मागावर असलेल्या मुघल सैनिकांना चुकवत दक्षिणेकडे निसटला. वाटेत केळदीच्या
शूर राणी, चेन्नम्मा, यांनी त्याला आश्रय दिला आणि त्याच्या पाठलागावर असलेल्यांना रोखून धरलं.
नोव्हेंबर १६८९ मध्ये तो आपल्या ओळखीच्या एका किल्ल्यावर पोहोचला — पंचविसाव्या रात्रीचा जिंजी.
वडिलांनी जिंकलेल्या किल्ल्याने आता मुलाला सुरक्षित ठेवलं, आणि तिथून राजाराम राज्य चालवू लागला.
आणि मग मराठ्यांनी असं काही केलं, जे बादशहाला अपेक्षित नव्हतं. पकडायला राजाच नसल्यावर, ते नदीसारखे लढले: एक पाट अडवला,
की पाणी दुसरी वाट शोधतं. संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांच्यासारखे सरदार दख्खनच्या या टोकापासून त्या टोकापर्यंत दौडत,
मुघल छावण्यांवर तुटून पडत आणि पुन्हा गायब होत. एक लोकप्रिय आख्यायिका सांगते, की मुघलांचे घोडे त्यांना इतके घाबरत, की नदीचं
पाणीही पीत नसत — जणू पाण्यात त्यांना संताजी-धनाजी दिसत!
१७०० मध्ये राजारामाचं सिंहगडावर निधन झालं. तरीही लढा चालूच राहिला. त्याच्या पत्नी, ताराबाई —
शिवाजी महाराजांचे सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांची कन्या — यांनी आपल्या लहान मुलासाठी कारभार हाती घेतला. त्यांनी मोहिमा
आखल्या, सैन्यासोबत घोड्यावरून फिरल्या, आणि मराठा घोडदळाला पूर्वीपेक्षाही दूर — थेट मोठी नर्मदा नदी ओलांडून — पाठवलं.
औरंगजेब दख्खनमध्येच म्हातारा झाला. पंचवीस वर्षांहून जास्त काळ तो तळ ठोकत, वेढे घालत, कूच करत राहिला; आणि एक किल्ला
पडला, की मराठे दुसरा परत घेत. १७०७ मध्ये, अहमदनगरला, जवळजवळ नव्वद वर्षांचा बादशहा मरण पावला. त्याला पुन्हा दिल्ली
दिसली नाही, आणि मराठ्यांना तो कधीच हरवू शकला नाही. खुल्दाबादला एका साध्याशा कबरीत तो पुरलेला आहे.
लवकरच शाहूची सुटका झाली, आणि तो छत्रपती झाला. आणि पुढच्या काळात मराठ्यांची सैन्यं शिवाजी महाराजांनी कल्पनाही केली
नसेल इतक्या दूरवर दौडली: दिल्लीपर्यंत, आणि थेट सिंधू नदीवरच्या अटकेपर्यंत. रायरेश्वरावर रोवलेल्या त्या छोट्याशा बीजाचा
आता एक प्रचंड वृक्ष झाला होता.
आणि येसूबाई? मुघलांच्या कैदेत त्यांना तीस वर्षं काढावी लागली. शेवटी १७१९ मध्ये त्या घरी परतल्या, तेव्हा त्या तरुण राहिल्या
नव्हत्या. पण राजारामाला रायगडावरून दूर पाठवून ज्या राज्याला वाचवायला त्यांनी हातभार लावला होता, ते राज्य अजूनही
उभं होतं — आणि त्यांचा स्वतःचा मुलगा, शाहू, त्याचा छत्रपती होता. कधीकधी धीर धरणं, आणि आशा कधीही न सोडणं, हेच सर्वांत
मोठं धैर्य असतं.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. संभाजी महाराजांची गोष्ट वेगवेगळे इतिहासकार फार वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात: काही जुन्या
लेखकांनी त्यांच्यावर कठोर टीका केली, तर आजचे कितीतरी इतिहासकार त्यांना एका भयंकर काळातले शूर राजे मानतात. त्यांना
पकडल्याचे आणि त्यांच्या मृत्यूचे तपशीलही वेगवेगळे सांगितले जातात. आणि मराठ्यांमध्येही नेहमी एकमत नसे — शाहू परत
आल्यावर, त्यांच्यातही कडवट भांडणं झाली.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: अजिंक्य — राजाला पकडता येतं, पण अख्ख्या प्रजेच्या स्वप्नाला नाही.