This is a bonus story about a saint who almost never spoke at all — and yet a great king travelled a long way to see him: Mauni Baba of Patgaon.
Far to the south of Pune, in the green hills of what is now Kolhapur district, near the fort of Bhudargad, lies a quiet village called Patgaon. A holy man came to live there long ago. He is said to have come from a village called Uttur, and at Patgaon he took a vow of silence — maun, in Marathi. So people called him Mauni Baba, "the silent saint."
We know very little about his early life. He lived simply — much like an avadhut of the Nath tradition, some believe — with almost nothing of his own. People came from far and wide just to sit near him, because being near him made them feel calm and clear.
In 1676 Shivaji was preparing for the biggest journey of his life: the long campaign to the far south, which we met on Day 25. Before he set out, he went to Patgaon to see Mauni Baba. Imagine it: the Chhatrapati, who had spoken with sultans and emperors, sitting quietly in front of a man who said nothing at all.
Shivaji did more than visit. While the saint was still alive, he had the inner shrine of Mauni Baba's math built, and he arranged that every year there would be enough food there to feed a thousand people. Historians such as G. S. Sardesai and T. S. Shejwalkar have written of a deep bond between the king and the silent saint.
Why would a great king seek out a man who would not speak? Perhaps because silence teaches its own lessons: to listen more than we talk, to be still before a big decision, to find our answers inside ourselves. Before a journey of more than a year, a quiet mind is a very useful thing to carry.
Mauni Baba's math went on after him. Later rulers of Shivaji's family, among them Rajaram and Tarabai, cared for it too, and a hall and a drum-house were built in front of his samadhi. You can still visit Patgaon today.
Now for the honest part. Some details of Mauni Baba's story come from later texts that historians treat with caution, and stories that he lived for hundreds of years are legend. But Shivaji's visit and his gifts to the math are accepted by respected historians.
Goodnight — tonight's word: मौन, "silence" — sometimes the wisest thing to do is to be still, and listen.
ही एक खास गोष्ट आहे एका अशा संताची, जे जवळजवळ कधीच बोलत नसत — आणि तरीही एक महान राजे त्यांना भेटायला लांबचा प्रवास करून गेले: पाटगावचे मौनी बाबा.
पुण्याच्या खूप दक्षिणेला, आजच्या कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या हिरव्या डोंगरांत, भुदरगड किल्ल्याजवळ पाटगाव नावाचं एक शांत गाव आहे. फार पूर्वी एक साधू तिथे राहायला आले. ते उत्तूर नावाच्या गावाहून आले होते, असं सांगतात, आणि पाटगावात त्यांनी मौनव्रत घेतलं — कधीही न बोलण्याचं व्रत. म्हणून लोक त्यांना म्हणू लागले मौनी बाबा — "मौन पाळणारे संत."
त्यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल आपल्याला फारच थोडं माहीत आहे. ते अगदी साधेपणाने राहत — काहींच्या मते नाथ परंपरेतल्या एखाद्या अवधूतासारखे; स्वतःचं असं त्यांच्याजवळ जवळजवळ काहीच नव्हतं. नुसतं त्यांच्याजवळ बसता यावं, म्हणून लोक दूरदूरहून येत, कारण त्यांच्या सहवासात मन शांत आणि निर्मळ होई.
१६७६ मध्ये शिवाजी महाराज आपल्या आयुष्यातल्या सर्वांत मोठ्या प्रवासाची तयारी करत होते: दूर दक्षिणेकडची लांब मोहीम, जी
आपण पंचविसाव्या रात्री पाहिली. निघण्याआधी ते मौनी बाबांना भेटायला पाटगावला गेले. कल्पना कर: सुलतानांशी आणि बादशहांशी
बोललेले छत्रपती, एकही शब्द न बोलणाऱ्या एका माणसासमोर शांत बसलेले.
शिवाजी महाराजांनी नुसती भेट घेतली नाही. संत हयात असतानाच त्यांनी मौनी बाबांच्या मठाचा गाभारा बांधून घेतला, आणि दरवर्षी
तिथे हजार माणसांना पुरेल इतक्या अन्नाची व्यवस्था लावून दिली. गो. स. सरदेसाई आणि त्र्यं. शं. शेजवलकर यांच्यासारख्या
इतिहासकारांनी राजा आणि मौनी संत यांच्यातल्या गाढ नात्याबद्दल लिहिलं आहे.
न बोलणाऱ्या माणसाचा शोध एखादा महान राजा का घेईल? कदाचित यासाठी, की मौनाचेही स्वतःचे धडे असतात: बोलण्यापेक्षा जास्त ऐकावं, मोठ्या निर्णयाआधी स्थिर व्हावं, आपली उत्तरं आपल्या आतच शोधावीत. वर्षाहून अधिक काळाच्या प्रवासाला निघताना शांत मन ही फार उपयोगी शिदोरी असते.
मौनी बाबांच्या पश्चातही त्यांचा मठ चालू राहिला. शिवाजी महाराजांच्या घराण्यातल्या पुढच्या राज्यकर्त्यांनी — राजाराम आणि
ताराबाई यांच्यासारख्यांनी — त्याची काळजी घेतली, आणि मौनी बाबांच्या समाधीसमोर सभामंडप आणि नगारखाना बांधला गेला. आजही
पाटगावला जाता येतं.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. मौनी बाबांच्या गोष्टीतले काही तपशील नंतरच्या ग्रंथांतून आले आहेत, ज्यांच्याकडे इतिहासकार
सावधपणे पाहतात; आणि ते शेकडो वर्षं जगले, अशा गोष्टी दंतकथा आहेत. पण शिवाजी महाराजांची ती भेट, आणि त्यांनी मठाला
दिलेल्या देणग्या, नामवंत इतिहासकार मान्य करतात.
शुभ रात्री — आजचा शब्द: मौन — कधीकधी सर्वांत शहाणी गोष्ट म्हणजे शांत राहून ऐकणं.