This is a bonus story — not one of our thirty nights, but one you can read on any evening. It is about a saint who lived at the very same time as Shivaji, in the very same hills: Samarth Ramdas.
He was born in 1608, in a village called Jamb, in what is now Jalna district, on the festival of Ram Navami — Lord Ram's birthday. His parents named him Narayan. When he was still a small boy his father died, and Narayan grew quiet and thoughtful, spending long hours in prayer to Lord Ram.
When he was about twelve, his family arranged his marriage. At a traditional Hindu Marathi wedding, the priests call out "Savdhan!" — "be careful, pay attention!" The beloved story goes that young Narayan took that word to heart — be careful, Narayan; this is not your path — and ran away from his own wedding! (A legend, but every child in Maharashtra knows it.)
He walked to Panchavati near Nashik, and then to a nearby place called Takli, where he spent about twelve years in prayer, meditation — and hard exercise. He believed that a person who loves God should also be strong in body, so as to protect the weak. He took the name Ramdas, "servant of Ram."
After that he travelled across India for many years, and saw how ordinary people suffered from war, hunger and fear. He came back to Maharashtra with one wish: to wake people up — to make them strong, brave and good, and ready to work together.
Around 1644 he came back to the Satara country, and at Chaphal he set up a monastery and, by about 1648, a temple to Lord Ram. He built temples to Hanuman too — tradition links eleven of them in that region to him — where young people gathered to pray, to exercise, and to grow strong.
He wrote wise books that people still read: the Dasbodh, full of advice on how to live, and the Manache Shlok, little verses spoken to one's own mind. Children in Maharashtra still learn the Manache Shlok by heart. Here is one of the most famous:
"मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे""O good mind, walk the path of devotion."
Notice that word sajjan — a good person. In 1673 Shivaji's men took an old hill fort near Satara called Parali, and it was given a new name: Sajjangad, "the fort of good people." Around 1676, at Shivaji's invitation, Ramdas came to live there, and it was his home for the rest of his life.
Ramdas also wrote a poem in praise of Shivaji, giving him beautiful names that people still use: Shrimant Yogi, "the rich king who lives like a yogi," and Jaanta Raja, "the king who understands." That poem is traditionally accepted as Ramdas's own, and it is quoted everywhere.
Now for the honest part. Many people in Maharashtra believe that Ramdas was Shivaji's guru, his spiritual teacher. But historians disagree. No one is sure when the two first met — some say 1649, others around 1672 — and they read the evidence differently. Some point out that by the time the two knew each other well, Shivaji had already built swarajya; others see Ramdas's praise-poem, and the honour Shivaji showed him by inviting him to Sajjangad, as signs of a deep bond. People still argue about it today, sometimes very strongly. So the fair thing to say is this: they lived at the same time and respected each other, and whether Ramdas was truly Shivaji's guru is debated. And this much is certain: the person who shaped Shivaji most as a child was his mother, Jijau.
Ramdas died at Sajjangad around 1681 or 1682, not long after Shivaji. His samadhi is on the fort, and people still climb its steps today — through the gate, up to the temple — and look out over the green hills of Satara.
Goodnight — tonight's line: "मना सज्जना" — "O good mind": grow strong, be good, and keep walking the right path.
ही एक खास गोष्ट आहे — आपल्या तीस रात्रींपैकी नव्हे, तर कोणत्याही संध्याकाळी वाचता येईल
अशी. ती आहे एका संताची, जे नेमके शिवाजी महाराजांच्याच काळात, त्याच डोंगरांत होऊन गेले: समर्थ
रामदास.
त्यांचा जन्म १६०८ मध्ये, आजच्या जालना जिल्ह्यातल्या जांब नावाच्या गावी, रामनवमीला — प्रभू रामचंद्रांच्या जन्मदिवशी — झाला. आई-वडिलांनी त्यांचं नाव ठेवलं नारायण. ते लहान असतानाच त्यांचे वडील वारले, आणि नारायण शांत, विचारी झाले; प्रभू रामाच्या प्रार्थनेत तासन्तास रमू लागले.
ते सुमारे बारा वर्षांचे असताना घरच्यांनी त्यांचं लग्न ठरवलं. पारंपरिक हिंदू मराठी लग्नात भटजी मोठ्याने म्हणतात, "शुभमंगल सावधान!" — "सावध राहा, लक्ष द्या!" एक लाडकी गोष्ट सांगते, की छोट्या नारायणांनी तो शब्द मनावर घेतला — सावधान, नारायणा, ही तुझी वाट नव्हे — आणि ते आपल्याच लग्नातून पळून गेले! (ही दंतकथा आहे, पण महाराष्ट्रातल्या प्रत्येक मुलाला ती ठाऊक आहे.)
ते नाशिकजवळच्या पंचवटीला चालत गेले, आणि मग जवळच्याच टाकळी नावाच्या ठिकाणी त्यांनी सुमारे बारा वर्षं प्रार्थना, ध्यान — आणि कसून व्यायाम — करण्यात घालवली. देवावर प्रेम करणाऱ्याचं शरीरही बलवान हवं, म्हणजे दुर्बलांचं रक्षण करता येईल, असं त्यांचं मत होतं. त्यांनी नाव धारण केलं रामदास — "रामाचा दास."
त्यानंतर ते कितीतरी वर्षं भारतभर फिरले, आणि युद्ध, भूक आणि भीती यांनी सामान्य माणसं कशी होरपळतात, ते त्यांनी पाहिलं. एकाच इच्छेने ते महाराष्ट्रात परत आले: लोकांना जागं करायचं — त्यांना बलवान, धाडसी आणि चांगले बनवायचं, आणि एकत्र काम करायला तयार करायचं.
सुमारे १६४४ मध्ये ते साताऱ्याच्या मुलखात परत आले, आणि चाफळ इथे त्यांनी मठ स्थापन केला; सुमारे १६४८ पर्यंत तिथे प्रभू रामाचं मंदिरही उभं राहिलं. त्यांनी मारुतीची मंदिरंही बांधली — त्या भागातली अकरा मंदिरं परंपरेने त्यांच्याशी जोडली जातात — जिथे तरुण मुलं प्रार्थना करायला, व्यायाम करायला, आणि बलवान व्हायला जमत.
त्यांनी लिहिलेले शहाणपणाचे ग्रंथ लोक आजही वाचतात: जगावं कसं, याचा उपदेश करणारा दासबोध, आणि आपल्याच मनाला उद्देशून म्हटलेले छोटे छोटे श्लोक — मनाचे श्लोक. महाराष्ट्रातली मुलं मनाचे श्लोक आजही तोंडपाठ करतात. त्यांतला एक सर्वांत प्रसिद्ध असा:
"मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे""हे सज्जन मना, भक्तीच्या वाटेनेच चाल."
त्यातला सज्जन हा शब्द लक्षात घे — म्हणजे चांगला माणूस. १६७३ मध्ये शिवाजी महाराजांच्या माणसांनी साताऱ्याजवळचा
परळी नावाचा एक जुना डोंगरी किल्ला घेतला, आणि त्याला नवं नाव मिळालं: सज्जनगड — "सज्जनांचा
गड." सुमारे १६७६ मध्ये, शिवाजी महाराजांच्या निमंत्रणावरून, रामदास तिथे राहायला आले, आणि पुढे आयुष्यभर तेच त्यांचं घर राहिलं.
रामदासांनी शिवाजी महाराजांच्या स्तुतीचं एक काव्यही लिहिलं, आणि त्यांना अशी सुंदर नावं दिली, जी आजही वापरली जातात:
श्रीमंत योगी — "योग्यासारखा राहणारा वैभवशाली राजा," आणि जाणता राजा — "सारं जाणणारा, समजून घेणारा
राजा." ते काव्य रामदासांचंच मानलं जातं, आणि आजही सर्वत्र म्हटलं जातं.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. रामदास हे शिवाजी महाराजांचे गुरू होते, असं महाराष्ट्रातले अनेक लोक मानतात. पण
इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. दोघांची पहिली भेट नेमकी केव्हा झाली, हे कुणालाच नक्की ठाऊक नाही — कुणी १६४९ म्हणतं, तर
कुणी १६७२ च्या आसपास — आणि पुराव्यांचा अर्थही वेगवेगळा लावला जातो. काही जण सांगतात, की दोघांचा जवळचा परिचय होईपर्यंत
शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य उभारलं होतं; तर इतर जण रामदासांचं स्तुतिकाव्य, आणि महाराजांनी त्यांना सज्जनगडावर बोलावून
केलेला सन्मान, ही गाढ नात्याची चिन्हं मानतात. आजही लोक याबद्दल वाद घालतात, कधीकधी अगदी हिरिरीने. म्हणून योग्य उत्तर
असं: ते एकाच काळात जगले, त्यांना एकमेकांबद्दल आदर होता, आणि रामदास खरोखर शिवाजी महाराजांचे गुरू होते का, यावर वाद आहे.
आणि हे मात्र नक्की: लहानपणी शिवाजी महाराजांना सर्वांत जास्त घडवलं ते त्यांच्या आईने — जिजाऊंनी.
शिवाजी महाराजांनंतर फार काळ न लोटता, सुमारे १६८१-८२ मध्ये, रामदासांनी सज्जनगडावरच देह ठेवला. त्यांची समाधी गडावर आहे,
आणि आजही लोक त्याच्या पायऱ्या चढून जातात — दरवाजातून, मंदिरापर्यंत — आणि साताऱ्याच्या हिरव्यागार डोंगरांकडे पाहत
राहतात.
शुभ रात्री — आजची ओळ: "मना सज्जना" — "हे सज्जन मना": बलवान व्हायचं, चांगलं वागायचं, आणि योग्य वाटेवर चालत राहायचं.