Last night Shivaji signed away twenty-three forts, and Jai Singh persuaded him to do something even
more dangerous: to travel north to Agra, to the court of the emperor Aurangzeb himself. Tonight is the
last night of Act III — and the most dangerous journey of Shivaji's whole life.
Why would he go into the lion's den? Jai Singh had promised him safety and honour, and a meeting with
the emperor might bring a lasting peace. So in the spring of 1666 Shivaji set out, with a small company
and his son Sambhaji, a boy of about nine. While he was away, his mother Jijau
looked after the kingdom at home. It was a journey of many weeks, far, far to the north.
Agra was one of the grandest cities on earth: great red walls, marble
palaces, gardens, elephants with painted trunks, and the shining Taj Mahal beside the river. On the
12th of May, 1666, the emperor held a magnificent court to celebrate his
birthday, and that was the day Shivaji was brought before him.
But Agra also held a dark secret. Only a few months earlier, in January 1666, the old emperor Shah Jahan
— the very man who had built the Taj Mahal — had died inside Agra's great fort, where he had been kept a
prisoner for years by his own son, Aurangzeb. That tells you what kind of emperor Shivaji was going to
meet: one who would not hesitate to lock up even his own father.
Shivaji was a king in his own lands, and he expected to be treated as an honoured guest. But the
emperor did not speak a single word of welcome. Instead, Shivaji was led to the back of the hall and
made to stand among nobles he thought far beneath him — behind men he had beaten in battle, the Maratha chroniclers say.
Shivaji was not a man to swallow such an insult in silence. In front of that whole glittering court he
made his anger plain, and turned away. Hardly anyone had ever dared to behave like that before the
Mughal emperor.
The answer came quickly. Shivaji was taken to a house in Agra and kept there under guard, with soldiers
posted all around it. Jai Singh's son, Ram Singh, was made responsible for him. Shivaji had become a
prisoner — a lion in a cage — and in the palace, people whispered about what the emperor might do with
him next.
Weeks passed, and then months. May turned into June, June into July. From his windows Shivaji could hear the
sounds of the great city going about its business, while he and his son stayed shut inside. Every day he
must have wondered whether this would be the day the emperor decided his fate.
A lesser man might have raged, or given up hope. Shivaji did neither. He grew calm and patient, and
began to plan. He asked to send most of his soldiers back home, which made the guards feel safer. Then
he fell ill — or seemed to. And as he "recovered," he began sending out huge covered baskets of sweets
and fruit every day, as gifts to holy men and nobles all over the city.
At first the guards lifted every lid and peered inside. Sweets. Fruit. Sweets again. Day after day,
the baskets came and went. And slowly, as Shivaji had hoped, the guards grew bored, and stopped
looking.
Then, on the 17th of August, 1666, Shivaji and little Sambhaji climbed into
two of those big baskets. The lids went on, the bearers lifted them onto their shoulders, and out
they went — right past the guards and through the streets of Agra — to a quiet place outside the city,
where trusted men were waiting with horses.
Back in the house, a brave man named Hiroji Farzand lay in Shivaji's bed with a blanket pulled up, so
that only his arm showed, while a young servant, Madari Mehtar, sat pressing his feet, as if caring
for a sick king. When anyone came near, they were told the king was resting and must not be
disturbed. Some hours later, those two slipped quietly out as well.
When the guards finally discovered the empty bed, Agra was in uproar! Riders galloped out along every
road. But Shivaji had vanished. Dressed as a wandering holy man, he took roads no one expected. He left
young Sambhaji hidden in the town of Mathura with trusted friends, so the boy would be safe, and later
Sambhaji was brought safely home. Shivaji himself travelled secretly for weeks, and reached his own lands
late in 1666. Imagine Jijau's face when her son walked in!
Now for the honest part. That Shivaji was held in Agra and escaped in the middle of August 1666 — usually dated the 17th — is solid history. How he escaped is less certain. The baskets come from the old chronicles, and the great historian Jadunath Sarkar accepted them, though some tellings say fruit rather than sweets, and some historians still doubt the baskets altogether. His route home
is not known. And the emperor later suspected that Ram Singh had quietly helped him.
Think what it meant. The ruler of the largest empire in India, with all his guards and soldiers, could
not keep hold of one patient, clever man. The story ran across the land. And Shivaji had learned one
hard lesson for ever: the emperor's promises could not be trusted. From now on, he would take back every
fort he had given away.
And so ends Act III, Shaking the Empires: the Lal Mahal raid, Surat, Purandar, and now the cage
at Agra. Tomorrow Act IV begins, The Crown — and the very first fort Shivaji wants back is
Kondhana, which takes us to a man named Tanaji, and a cliff in the dark.
Goodnight — tonight's badge: sutka, "the escape" — patience plus a plan can open
even the emperor's cage.
काल रात्री शिवाजी महाराजांनी तेवीस किल्ले सोडून दिले, आणि जयसिंगांनी त्यांना याहूनही
धोकादायक गोष्टीसाठी राजी केलं: उत्तरेला आग्र्याला जायचं, खुद्द औरंगजेब बादशहाच्या दरबारात. आज तिसऱ्या अंकाची शेवटची
रात्र आहे — आणि शिवाजी महाराजांच्या अख्ख्या आयुष्यातला सर्वांत धोकादायक प्रवास.
ते सिंहाच्या गुहेत का गेले? जयसिंगांनी त्यांना सुरक्षिततेचं आणि सन्मानाचं वचन दिलं होतं, आणि बादशहाशी भेट झाली, तर
कदाचित कायमची शांतता लाभली असती. म्हणून १६६६ च्या वसंत ऋतूत शिवाजी महाराज निघाले — सोबत थोडी माणसं, आणि त्यांचा मुलगा
संभाजी, सुमारे नऊ वर्षांचा. ते दूर असताना घरी राज्याचा कारभार आई जिजाऊ पाहत होत्या.
उत्तरेकडचा, कितीतरी आठवड्यांचा तो लांबचा प्रवास होता.
आग्रा हे जगातल्या सर्वांत वैभवशाली शहरांपैकी एक होतं: उंच लाल तटबंदी, संगमरवरी महाल, बागा,
रंगवलेल्या सोंडांचे हत्ती, आणि नदीकाठी झळाळणारा ताजमहाल. १२ मे १६६६ रोजी बादशहाने आपल्या
वाढदिवसानिमित्त भव्य दरबार भरवला, आणि त्याच दिवशी शिवाजी महाराजांना त्याच्यासमोर नेण्यात आलं.
पण आग्र्याच्या पोटात एक काळं गुपितही होतं. काही महिन्यांपूर्वीच, जानेवारी १६६६ मध्ये, म्हातारा बादशहा शाहजहान —
ताजमहाल बांधणारा तोच — आग्र्याच्या मोठ्या किल्ल्यात मरण पावला होता; त्याच्या स्वतःच्या मुलाने, औरंगजेबाने, त्याला तिथे
कित्येक वर्षं कैदेत ठेवलं होतं. यावरून कळतं, शिवाजी महाराज कसल्या बादशहाला भेटायला चालले होते: जो स्वतःच्या वडिलांनाही
कैदेत टाकायला मागेपुढे पाहत नाही.
शिवाजी महाराज आपल्या मुलखाचे राजे होते, आणि सन्माननीय पाहुण्यासारखी वागणूक मिळेल, अशी त्यांची अपेक्षा होती. पण
बादशहाने स्वागताचा एक शब्दही उच्चारला नाही. उलट महाराजांना दरबाराच्या मागच्या बाजूला नेऊन ज्यांना ते आपल्यापेक्षा
कितीतरी कमी मानत, अशा सरदारांमध्ये उभं करण्यात आलं — आणि मराठी बखरी सांगतात, ज्यांना त्यांनी लढाईत हरवलं होतं,
त्यांच्याही मागे.
असा अपमान मुकाट्याने गिळणाऱ्यांपैकी शिवाजी महाराज नव्हते. त्या झगमगत्या भरल्या दरबारासमोर त्यांनी आपला संताप उघडपणे
दाखवला, आणि पाठ फिरवली. मुघल बादशहासमोर असं वागायचं धाडस आजवर क्वचितच कुणी केलं होतं.
उत्तर लगेच मिळालं. शिवाजी महाराजांना आग्र्यातल्या एका हवेलीत नेऊन पहाऱ्यात ठेवण्यात आलं; भोवती चहूबाजूंनी शिपाई तैनात
होते. जयसिंगांचा मुलगा, रामसिंग, याच्यावर त्यांची जबाबदारी सोपवली गेली. शिवाजी महाराज कैदी झाले होते — पिंजऱ्यातला
सिंह — आणि बादशहा आता त्यांचं काय करणार, याची महालात कुजबुज सुरू होती.
आठवडे गेले, मग महिने. मे गेला, जून आला; जून गेला, जुलै आला. खिडक्यांमधून शिवाजी महाराजांना त्या मोठ्या शहराची गजबज ऐकू
येत होती, आणि ते आणि त्यांचा मुलगा मात्र आत कोंडलेले होते. बादशहा आज आपल्या नशिबाचा फैसला करतो की काय, असा विचार
त्यांच्या मनात रोज येत असेल.
दुसरा एखादा माणूस संतापाने वेडा झाला असता, किंवा हताश झाला असता. शिवाजी महाराजांनी यातलं काहीच केलं नाही. ते शांत आणि
संयमी झाले, आणि त्यांनी डाव रचायला सुरुवात केली. आपल्या बहुतेक शिपायांना घरी परत पाठवायची त्यांनी परवानगी मागितली,
त्यामुळे पहारेकऱ्यांना जरा निर्धास्त वाटू लागलं. मग ते आजारी पडले — किंवा त्यांनी तसं भासवलं. आणि "बरं वाटू लागल्यावर" त्यांनी
रोज मिठाई आणि फळांचे मोठमोठे झाकलेले पेटारे शहरभरच्या साधुसंतांना आणि सरदारांना भेट म्हणून पाठवायला सुरुवात केली.
सुरुवातीला पहारेकरी प्रत्येक पेटाऱ्याचं झाकण उघडून आत डोकावत. मिठाई. फळं. पुन्हा मिठाई. दिवसामागून दिवस पेटारे येत-जात
राहिले. आणि हळूहळू, शिवाजी महाराजांना हवं होतं तसंच, पहारेकरी कंटाळले, आणि त्यांनी तपासणं सोडून दिलं.
आणि मग १७ ऑगस्ट १६६६ रोजी शिवाजी महाराज आणि छोटा संभाजी त्या मोठ्या पेटाऱ्यांपैकी दोन
पेटाऱ्यांत जाऊन बसले. झाकणं लागली, भोयांनी पेटारे खांद्यावर उचलले, आणि ते बाहेर निघाले — थेट पहारेकऱ्यांच्या समोरून,
आग्र्याच्या रस्त्यांवरून — शहराबाहेरच्या एका निवांत जागी, जिथे विश्वासू माणसं घोडे घेऊन वाट पाहत होती.
तिकडे हवेलीत, हिरोजी फर्जंद नावाचा एक धाडसी माणूस शिवाजी महाराजांच्या बिछान्यावर पांघरूण ओढून झोपला होता — फक्त त्याचा
हात तेवढा दिसत होता — आणि मदारी मेहतर नावाचा एक तरुण सेवक, आजारी राजाची सेवा करत असल्यासारखा, त्याचे पाय चेपत बसला
होता. कुणी जवळ आलं, की सांगितलं जाई, महाराज विश्रांती घेत आहेत, त्रास देऊ नका. काही तासांनी तेही दोघे हळूच बाहेर
निसटले.
शेवटी पहारेकऱ्यांना रिकामा बिछाना दिसला, तेव्हा अख्ख्या आग्र्यात हलकल्लोळ माजला! प्रत्येक रस्त्यावरून घोडेस्वार भरधाव
सुटले. पण शिवाजी महाराज गायब झाले होते. एका फिरत्या साधूचा वेष घेऊन, कुणाच्या ध्यानीमनी नसलेल्या वाटांनी ते निघाले.
छोट्या संभाजीला त्यांनी मथुरेत विश्वासू माणसांकडे लपवून ठेवलं, म्हणजे तो सुरक्षित राहील; आणि नंतर संभाजीला सुखरूप घरी
आणलं गेलं. शिवाजी महाराज स्वतः कितीतरी आठवडे गुपचूप प्रवास करत, १६६६ च्या अखेरीस आपल्या मुलखात पोहोचले. आपला मुलगा
दारातून आत येताना पाहून जिजाऊंचा चेहरा कसा उजळला असेल, कल्पना कर!
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. शिवाजी महाराजांना आग्र्यात अडकवून ठेवलं होतं, आणि ऑगस्ट १६६६ च्या मध्यावर — सहसा १७ ऑगस्ट
मानतात — ते निसटले, हा पक्का इतिहास आहे. ते कसे निसटले, हे मात्र तितकं नक्की नाही. पेटारे जुन्या बखरींत आहेत,
आणि थोर इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांनी ते मान्य केले आहेत; पण काही कथांत मिठाईऐवजी फळं आहेत, आणि काही इतिहासकारांना
पेटाऱ्यांबद्दल आजही शंका आहे. त्यांचा घरी परतण्याचा मार्ग माहीत नाही. आणि रामसिंगाने गुपचूप मदत केली, असा संशय नंतर
बादशहाला आला.
याचा अर्थ काय, विचार कर. भारतातल्या सर्वांत मोठ्या साम्राज्याचा बादशहा, आपल्या सगळ्या पहारेकऱ्यांसह आणि शिपायांसह, एका
संयमी, चतुर माणसाला धरून ठेवू शकला नाही. ही गोष्ट अख्ख्या देशात पसरली. आणि शिवाजी महाराज एक कठोर धडा कायमचा शिकले:
बादशहाच्या वचनांवर विश्वास ठेवता येत नाही. आता ते सोडून दिलेला प्रत्येक किल्ला परत घेणार होते.
आणि इथे तिसरा अंक, साम्राज्यांना हादरे, संपतो: लाल महालावरचा छापा, सुरत, पुरंदर, आणि आता आग्र्याचा पिंजरा.
उद्यापासून चौथा अंक सुरू होतो, राज्याभिषेक — आणि शिवाजी महाराजांना परत हवा असलेला पहिलाच किल्ला म्हणजे
कोंढाणा, जो आपल्याला घेऊन जातो तानाजी नावाच्या एका वीराकडे, आणि अंधारातल्या एका कड्याकडे.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: सुटका — संयम आणि योजना एकत्र आले, की बादशहाचा
पिंजराही उघडतो.