Come and snuggle close tonight. Last night was the brightest day of Shivaji's life. Tonight is a quieter, more
tender night, because we are going to say goodbye to someone we have known since our second night together:
Jijau.
By now Jijau was an old woman, about seventy-six years old. In her last years she lived not on the windy summit of
Raigad, but at Pachad, a village at the foot of the mountain, in a house among green
fields, where the air was gentler. From her door she could look up and see her son's fortress, high against the
sky.
Let us remember her whole life tonight. She was born far away, at a place called Sindkhed Raja, the daughter of a
great noble, Lakhuji Jadhav. And do you remember the sad thing we learned on Day 2? Just before Shivaji was born, her
father and brothers were killed by treachery at a sultan's court. Jijau carried that grief all her life — and it
made her long for a land where rulers would protect their people instead of betraying them.
She raised Shivaji almost on her own, because his father was far away for years at a time. On Day 3 we watched her
bring a broken town back to life in Pune, and tell her son the old stories every evening — of Ram who kept his
promise, of the brave Pandavas, of kings who guarded the weak. She was his very first teacher.
She watched that boy grow into a leader. She saw him gather his Mavla brothers, swear his oath, win his first fort.
When he went north to the dangerous court at Agra, it was Jijau who looked after the kingdom until he came home.
Through every danger, she was the steady heart at the centre of it all.
Remember Day 10? Before Shivaji walked down to the giant's tent at Pratapgad, not knowing whether he would come back,
the old accounts say he bowed at Jijau's feet for her blessing. And when little Sambhaji's own mother, Saibai, died in
1659, while he was still a toddler, it was his grandmother Jijau who helped bring him up. She raised two generations of
the family — a son, and then a grandson.
She had sorrows, too. In 1664, far away in the south, Shivaji's father Shahaji died after a fall while out hunting.
Jijau grieved for him deeply. From then on her son was, more than ever, her whole world.
And then, at last, she saw it: the coronation. Her son on the throne, under the royal umbrella; the coins with his
name; a calendar starting from that day. The wish she had made on a cold night on Shivneri, holding her newborn under
a thin crescent moon, had come true.
Less than two weeks later, on the 17th of June, 1674, at Pachad, Jijau's long life came gently to
its end. She had seen her dream crowned, and then she rested. Just as Baji Prabhu waited for the cannon before he
closed his eyes, it is as if Jijau waited to see her son crowned.
Shivaji had faced giants and emperors without fear. But now he grieved as any son grieves for his mother. Her last
rites were held near her home, in a field beside a stream, and a memorial was raised for her there — her
samadhi.
Think of everything she gave him. The dream itself — the longing for a land that belonged to its own people. And
the lessons she whispered every evening: be just, be brave, protect the weak, bow to no bully. Every good thing
Shivaji did as a king had a little of Jijau in it.
That is why people call her Rajmata — "the king's mother" — and, even more lovingly,
Jijau. Every year on the 12th of January, her birthday, great crowds gather at Sindkhed Raja, where she was
born, to remember her. And her samadhi at Pachad still stands; travellers often stop there to bow their heads before
they climb Raigad.
Now for the honest part. Most sources give the date of her death as the 17th of June, 1674, eleven days after the
coronation, though some accounts say the 18th — twelve days after. The memorial at Pachad was damaged over the centuries, and it was
restored in the 1940s by the Nimbalkar ruler of Phaltan — from the family of Saibai, Shivaji's first wife.
And here is something to keep in your heart, my dear. The people we love do not truly leave us, because they live
on in what they taught us. Every time Shivaji was fair, or brave, or kind, Jijau was there. And every time you are
fair, or brave, or kind, a little bit of her lives on in you too.
With Jijau's goodbye, Act IV, The Crown, comes to an end — from Tanaji's cliff and Salher's plain to Raigad's
throne. Tomorrow the last act begins, The King & the Legacy, and we sail out to sea, to see what kind of
king the Chhatrapati became.
Goodnight — tonight's badge: athavan, "remembering" — the people we love live on in the
good things they taught us.
आज जवळ ये, अगदी कुशीत. काल शिवाजी महाराजांच्या आयुष्यातला सर्वांत उजळ दिवस होता. आजची
रात्र जरा शांत, जरा हळवी आहे, कारण आज आपण अशा व्यक्तीचा निरोप घेणार आहोत, जिला आपण आपल्या दुसऱ्या रात्रीपासून ओळखतो:
जिजाऊ.
आता जिजाऊ वृद्ध झाल्या होत्या — सुमारे शहात्तर वर्षांच्या. आयुष्याच्या शेवटच्या वर्षांत त्या रायगडाच्या वाऱ्याने भरलेल्या
माथ्यावर नव्हे, तर डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या पाचाड गावात, हिरव्या शेतांमधल्या एका घरात
राहत होत्या; तिथली हवा जास्त सौम्य होती. आपल्या दारातून वर पाहिलं, की आकाशाला भिडलेला आपल्या मुलाचा किल्ला
त्यांना दिसत असे.
आज रात्री त्यांचं अख्खं आयुष्य आठवू या. त्यांचा जन्म दूर, सिंदखेडराजा नावाच्या ठिकाणी झाला; त्या थोर सरदार लखुजी जाधव
यांच्या कन्या. आणि दुसऱ्या रात्री आपण ऐकलेली ती दुःखद गोष्ट आठवते? शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्या थोडं आधी, त्यांचे
वडील आणि भाऊ एका सुलतानाच्या दरबारात दगा देऊन मारले गेले होते. ते दुःख जिजाऊंनी आयुष्यभर उरात बाळगलं — आणि त्यामुळेच
प्रजेशी दगा न करता तिचं रक्षण करणारे राजे असलेल्या भूमीची त्यांना आस लागली.
शिवाजी महाराजांचे वडील वर्षानुवर्षं दूर असल्याने, जिजाऊंनी महाराजांना जवळजवळ एकटीनेच वाढवलं. तिसऱ्या रात्री आपण
त्यांना पुण्यातलं एक उद्ध्वस्त गाव पुन्हा जिवंत करताना, आणि रोज संध्याकाळी मुलाला जुन्या गोष्टी सांगताना पाहिलं — वचन
पाळणाऱ्या रामाच्या, शूर पांडवांच्या, दुबळ्यांचं रक्षण करणाऱ्या राजांच्या. त्या शिवाजी महाराजांच्या अगदी पहिल्या गुरू
होत्या.
आपला मुलगा नेता होताना जिजाऊंनी पाहिलं. मावळे भाऊ जमवताना, शपथ घेताना, पहिला किल्ला जिंकताना त्यांनी शिवाजी महाराजांना
पाहिलं. महाराज उत्तरेला आग्र्याच्या धोकादायक दरबारात गेले, तेव्हा ते परत येईपर्यंत राज्याचा कारभार जिजाऊंनीच पाहिला.
प्रत्येक संकटात त्या साऱ्याच्या केंद्रस्थानी असलेलं एक स्थिर हृदय होत्या.
दहावी रात्र आठवते? प्रतापगडाखाली राक्षसाच्या शामियान्याकडे जाण्याआधी — परत येणार की नाही, हे माहीत नसताना — शिवाजी
महाराजांनी जिजाऊंच्या पाया पडून आशीर्वाद घेतला, असं जुन्या नोंदी सांगतात. आणि छोट्या संभाजीची स्वतःची आई, सईबाई, १६५९
मध्ये वारल्या, तेव्हा तो जेमतेम रांगत-चालत होता; तेव्हा त्याच्या आजीने — जिजाऊंनी — त्याला वाढवायला हातभार लावला.
त्यांनी घराण्याच्या दोन पिढ्या घडवल्या — आधी मुलगा, मग नातू.
त्यांच्या आयुष्यात दुःखंही होती. १६६४ मध्ये, दूर दक्षिणेत, शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे शिकारीला गेले असताना पडून
मरण पावले. जिजाऊंना त्यांच्या जाण्याचं अतोनात दुःख झालं. तेव्हापासून त्यांचा मुलगा हेच त्यांचं अख्खं जग झालं.
आणि मग, शेवटी, त्यांनी ते पाहिलं: राज्याभिषेक. राजछत्राखाली सिंहासनावर बसलेले आपले पुत्र — शिवाजी महाराज; त्यांचं नाव
असलेली नाणी; त्या दिवसापासून सुरू झालेली कालगणना. शिवनेरीवरच्या एका थंड रात्री, बारीक चंद्रकोरीखाली नवजात बाळाला कुशीत
घेऊन त्यांनी जी इच्छा धरली होती, ती पूर्ण झाली होती.
दोन आठवड्यांच्या आतच, १७ जून १६७४ रोजी, पाचाड इथे, जिजाऊंचं दीर्घ आयुष्य शांतपणे संपलं. आपलं
स्वप्न मुकुटधारी झालेलं त्यांनी पाहिलं, आणि मग त्यांनी विसावा घेतला. बाजीप्रभूंनी डोळे मिटण्याआधी जशी तोफांच्या
आवाजाची वाट पाहिली, तशीच जणू जिजाऊंनी आपल्या मुलाचा राज्याभिषेक पाहण्याची वाट पाहिली.
शिवाजी महाराजांनी राक्षसांना आणि बादशहांना न घाबरता तोंड दिलं होतं. पण आता ते, कोणताही मुलगा आपल्या आईसाठी शोक करतो,
तसाच शोक करू लागले. जिजाऊंच्या घराजवळ, एका ओढ्याकाठच्या शेतात त्यांचे अंत्यसंस्कार झाले, आणि तिथे त्यांचं स्मारक
उभारलं गेलं — त्यांची समाधी.
जिजाऊंनी आपल्या मुलाला काय काय दिलं, जरा विचार कर. खुद्द ते स्वप्न — आपल्या स्वतःच्या लोकांची असलेली भूमी, ही आस. आणि
रोज संध्याकाळी कानात सांगितलेले धडे: न्यायी हो, धाडसी हो, दुर्बलांचं रक्षण कर, कोणत्याही गुंडापुढे झुकू नकोस. राजा
म्हणून शिवाजी महाराजांनी केलेल्या प्रत्येक चांगल्या गोष्टीत जिजाऊंचा थोडा थोडा अंश होता.
म्हणूनच लोक त्यांना राजमाता — "राजाची माता" — म्हणतात, आणि त्याहूनही प्रेमाने जिजाऊ.
दरवर्षी १२ जानेवारीला, त्यांच्या जन्मदिवशी, त्यांचं जन्मगाव असलेल्या सिंदखेडराजाला प्रचंड गर्दी जमते, त्यांची आठवण
जागवायला. आणि पाचाडची त्यांची समाधी आजही उभी आहे; रायगड चढण्याआधी प्रवासी तिथे थांबून आदराने मान झुकवतात.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. बहुतेक नोंदी त्यांच्या निधनाची तारीख १७ जून १६७४ देतात — राज्याभिषेकानंतर अकरा दिवस — मात्र
काही नोंदींत १८ जून — म्हणजे बारा दिवस — आहे. पाचाडचं स्मारक शतकानुशतकं खराब होत गेलं, आणि १९४० च्या दशकात फलटणच्या
निंबाळकर संस्थानिकांनी — शिवाजी महाराजांच्या पहिल्या पत्नी सईबाई ज्या घराण्यातल्या, त्या घराण्याने — त्याचा
जीर्णोद्धार केला.
आणि ही एक गोष्ट हृदयात जपून ठेव, बाळा. आपली प्रिय माणसं खऱ्या अर्थाने आपल्याला सोडून जात नाहीत, कारण त्यांनी
शिकवलेल्या गोष्टींत ती जिवंत राहतात. शिवाजी महाराज जेव्हा जेव्हा न्यायाने, धाडसाने किंवा दयाळूपणे वागले, तेव्हा तेव्हा
जिजाऊ तिथे होत्या. आणि तू जेव्हा जेव्हा न्यायाने, धाडसाने किंवा दयाळूपणे वागशील, तेव्हा तेव्हा त्यांचा थोडासा अंश
तुझ्यातही जिवंत राहील.
जिजाऊंच्या निरोपाबरोबर चौथा अंक, राज्याभिषेक, संपतो — तानाजीच्या कड्यापासून आणि साल्हेरच्या मैदानापासून ते
रायगडाच्या सिंहासनापर्यंत. उद्यापासून शेवटचा अंक सुरू होतो, राजा आणि वारसा, आणि आपण समुद्रावर निघणार आहोत —
छत्रपती कसे राजे होते, ते पाहायला.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: आठवण — आपली प्रिय माणसं त्यांनी शिकवलेल्या चांगल्या
गोष्टींत जिवंत राहतात.