Tonight the last act begins: The King & the Legacy. For the next few nights we will see not just how
Shivaji fought, but what kind of king he was, and what he left behind. And we begin somewhere new. We have spent so
long in the mountains that we have almost forgotten the sea. But Shivaji never forgot it.
Remember Day 8, when Shivaji won Javali and opened the door to the Konkan, the long green coast along the Arabian
Sea? Once that door was open, he faced a new kind of danger. The sea was full of powerful strangers: the Portuguese
with their great ships and cannon, English and Dutch traders, and — most dangerous of all to the coast — the
Siddis, fierce sailors who raided the Konkan villages from their island fortress.
Who were the Siddis? Remember them from our very first night — "fierce sailors who held an island fort no one could
crack." Their families had come to India from Africa long before, and they were famous seamen and soldiers. They
served first the Deccan sultans and later the Mughal emperor as admirals, and from their island they could strike
anywhere along the coast.
Shivaji understood something that very few kings of his time in India understood: whoever rules the sea can guard
the coast, protect the traders, and keep the fishing villages safe. A kingdom with a long coastline and no ships is
like a house with no door. So this king of the mountains decided to build a navy.
But how do you build ships if your people have never built warships before? Shivaji began at the creeks near
Kalyan, in the north of the Konkan, in the late 1650s. He even hired Portuguese carpenters
who knew how to build ocean-going ships. When the Portuguese viceroy found out, he ordered his men to stop helping.
But by then the work had begun, and the building went on.
The Maratha ships were not giant galleons. Most were fast, light vessels called gurab and galbat,
which could dart through shallow coastal waters and hide in creeks where big ships could not follow — ganimi kava,
but on the water! Over the years Shivaji's fleet grew to many dozens of warships, along with many more small boats.
Then he began something even bolder: forts that rose straight out of the sea. The greatest of them is
Sindhudurg, "the sea fort," built on a rocky island called Kurte, just off the town of
Malvan. Its first stone was laid in November 1664, and it took about three years to finish. Its walls rise right up
from the waves, and its gate is hidden so cleverly that it is hard to see from the sea.
Inside Sindhudurg, people show you something wonderful: the print of a hand and a foot pressed into the lime,
which tradition says were made by Shivaji himself while the fort was being built. (We cannot be sure they are his —
but imagine the king pressing his palm into the wet lime of his own sea fort!)
Along the coast, other sea forts were built or strengthened: Vijaydurg, "the fort of
victory"; Suvarnadurg, "the golden fort"; and, later, Khanderi,
on a small island near the mouth of Bombay harbour. Building Khanderi in 1679 was dangerous work: the English and the
Siddis attacked again and again, but the Maratha boats fought back so cleverly that they even captured an English
ship, and Khanderi was finished.
But there was one fortress that Shivaji could never take, and we should tell it honestly. Off the coast stood
Janjira, the island stronghold of the Siddis, with massive walls rising from the sea. Shivaji
attacked it again and again — and failed every time. Even his great commanders could not break it. Janjira was
never taken by the Marathas at all.
And here is the lesson inside that failure. When Shivaji could not take Janjira, he did not give up on the sea. He
built his own island fort, Padmadurg, right near Janjira, to keep watch on it — and he built
Sindhudurg and his other sea forts to make his coast strong. Even the greatest heroes have limits. What matters is
what you build when you meet one.
Now for the honest part. The dates of the very first ships, and the size of the fleet, vary between accounts. The
hand- and footprints are tradition. And the famous title "Father of the Indian Navy" is a loving honour given to
Shivaji in our own times, not a title from his day. But this is certain: he built a real navy and real sea forts,
when few Indian rulers of his time thought about the sea at all.
And the story did not end with him. After his time, Maratha admirals like Kanhoji Angre kept that navy strong along
the coast for many years. And in 2022, when the Indian Navy chose a new flag, its badge was given an eight-sided shape
inspired by Shivaji's royal seal — the very Rajmudra we met on Day 6, the crescent-moon seal that promised to grow.
Tomorrow we travel far from the sea — south, all the way to the land of the Tamil kings, on Shivaji's longest
journey of all, where he meets the brother he hardly knew.
Goodnight — tonight's badge: armar, "the navy" — a wise king guards every door of his
land, even the one that opens onto the sea.
आज रात्री शेवटचा अंक सुरू होतो: राजा आणि वारसा. पुढच्या काही रात्री आपण शिवाजी
महाराज कसे लढले एवढंच नव्हे, तर ते कसे राजे होते, आणि त्यांनी मागे काय ठेवलं, हे पाहणार आहोत. आणि सुरुवात एका नव्या
ठिकाणाहून. आपण इतका काळ डोंगरांत घालवला, की समुद्र जवळजवळ विसरूनच गेलो. पण शिवाजी महाराज तो कधीच विसरले नाहीत.
आठवी रात्र आठवते? जावळी जिंकून शिवाजी महाराजांनी कोकणाचं — अरबी समुद्राकाठच्या लांबलचक हिरव्या किनारपट्टीचं — दार
उघडलं होतं. ते दार उघडताच त्यांच्यापुढे एका नव्या प्रकारचा धोका उभा राहिला. समुद्र बलाढ्य परक्यांनी भरला होता: मोठमोठी
जहाजं आणि तोफा असलेले पोर्तुगीज, इंग्रज आणि डच व्यापारी, आणि — किनाऱ्यासाठी सर्वांत धोकादायक —
सिद्दी, आपल्या बेटावरच्या किल्ल्यातून कोकणातल्या गावांवर छापे घालणारे कडवे दर्यावर्दी.
सिद्दी कोण होते? आपल्या अगदी पहिल्या रात्री आपण त्यांना भेटलो होतो — "कुणालाही न जिंकता आलेला एक बेटावरचा किल्ला
बाळगणारे कडवे दर्यावर्दी." त्यांची घराणी फार पूर्वी आफ्रिकेतून भारतात आली होती, आणि ते नामवंत खलाशी आणि योद्धे होते.
आधी दख्खनच्या सुलतानांची, आणि पुढे मुघल बादशहाची चाकरी त्यांनी आरमारप्रमुख म्हणून केली, आणि आपल्या बेटावरून ते
किनाऱ्यावर कुठेही घाव घालू शकत.
त्या काळच्या भारतातल्या फार थोड्या राजांना जी गोष्ट उमगली होती, ती शिवाजी महाराजांना उमगली: समुद्रावर ज्याची सत्ता, तो
किनाऱ्याचं रक्षण करू शकतो, व्यापाऱ्यांना संरक्षण देऊ शकतो, आणि कोळीवाडे सुरक्षित ठेवू शकतो. लांब किनारा असलेलं, पण
जहाजं नसलेलं राज्य म्हणजे दरवाजा नसलेलं घर. म्हणून डोंगरांच्या या राजांनी आरमार उभारायचं ठरवलं.
पण ज्यांनी कधी युद्धनौका बांधल्याच नाहीत, अशा लोकांकडून जहाजं कशी बांधून घ्यायची? शिवाजी महाराजांनी सुरुवात केली
कोकणाच्या उत्तरेला, कल्याणजवळच्या खाड्यांत, १६५० च्या दशकाच्या अखेरीस. समुद्रात चालणारी
जहाजं बांधणं जाणणारे पोर्तुगीज सुतारसुद्धा त्यांनी कामाला ठेवले. पोर्तुगीज व्हाइसरॉयला हे कळलं, तेव्हा त्याने आपल्या
माणसांना मदत थांबवायचा हुकूम दिला. पण तोवर काम सुरू झालं होतं, आणि बांधणी चालूच राहिली.
मराठ्यांची जहाजं प्रचंड, अवजड नव्हती. बहुतेक होती गुराब आणि गलबत नावाची चपळ, हलकी जहाजं — उथळ किनारी
पाण्यातून सुळकन जाणारी, आणि मोठी जहाजं जिथे पोहोचूच शकत नाहीत, अशा खाड्यांत लपणारी — समुद्रावरचा गनिमी कावाच!
वर्षानुवर्षं शिवाजी महाराजांचं आरमार डझनावारी युद्धनौकांपर्यंत, आणि त्याहून कितीतरी जास्त छोट्या होड्यांपर्यंत वाढत
गेलं.
मग त्यांनी याहूनही धाडसी काम सुरू केलं: समुद्रातून थेट वर उठणारे किल्ले. त्यांतला सर्वांत भव्य म्हणजे
सिंधुदुर्ग — "सागरातला दुर्ग" — मालवण गावाजवळच्या कुरटे नावाच्या खडकाळ बेटावर बांधलेला.
नोव्हेंबर १६६४ मध्ये त्याचा पहिला दगड रचला गेला, आणि तो पूर्ण व्हायला सुमारे तीन वर्षं लागली. त्याच्या भिंती थेट
लाटांतून वर उठतात, आणि त्याचा दरवाजा इतक्या हुशारीने लपवला आहे, की समुद्रातून तो सहज दिसत नाही.
सिंधुदुर्गात लोक एक अद्भुत गोष्ट दाखवतात: चुन्यात उमटलेले एका हाताचे आणि एका पावलाचे ठसे — किल्ला बांधला जात असताना ते
खुद्द शिवाजी महाराजांनी उमटवले, असं परंपरा सांगते. (ते त्यांचेच आहेत, याची खात्री देता येत नाही — पण आपल्याच सागरी
किल्ल्याच्या ओल्या चुन्यात राजा आपला तळवा दाबतोय, अशी कल्पना कर!)
किनाऱ्यावर इतरही सागरी किल्ले बांधले किंवा बळकट केले गेले: विजयदुर्ग, "विजयाचा किल्ला";
सुवर्णदुर्ग, "सोन्याचा किल्ला"; आणि पुढे, मुंबईच्या बंदराच्या तोंडाजवळच्या एका छोट्या बेटावर,
खांदेरी. १६७९ मध्ये खांदेरी बांधणं धोक्याचं काम होतं: इंग्रज आणि सिद्दी पुन्हा पुन्हा हल्ले करत होते,
पण मराठ्यांच्या होड्यांनी इतक्या चतुराईने प्रतिकार केला, की त्यांनी एक इंग्रज जहाजसुद्धा पकडलं, आणि खांदेरी पूर्ण झाला.
पण एक किल्ला असा होता, जो शिवाजी महाराजांना कधीच घेता आला नाही — आणि तो आपण प्रामाणिकपणे सांगायला हवा. किनाऱ्यापासून
थोड्या अंतरावर उभा होता जंजिरा — समुद्रातून उठणाऱ्या प्रचंड भिंतींचा, सिद्दींचा बेटावरचा
बालेकिल्ला. शिवाजी महाराजांनी त्यावर पुन्हा पुन्हा हल्ले केले — आणि प्रत्येक वेळी अपयश आलं. त्यांच्या थोर सरदारांनाही
तो फोडता आला नाही. मराठ्यांना जंजिरा कधीच जिंकता आला नाही.
आणि त्या अपयशातच एक धडा दडला आहे. जंजिरा घेता आला नाही, तेव्हा शिवाजी महाराजांनी समुद्राचा नाद सोडला नाही. जंजिऱ्यावर
नजर ठेवायला त्यांनी त्याच्या अगदी जवळ आपला स्वतःचा बेटावरचा किल्ला बांधला — पद्मदुर्ग — आणि
आपला किनारा बळकट करायला सिंधुदुर्ग आणि इतर सागरी किल्ले उभारले. मोठ्यातल्या मोठ्या वीरांनाही मर्यादा असतात. एखादी
मर्यादा समोर आली, की आपण काय उभारतो, हेच महत्त्वाचं.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. अगदी पहिल्या जहाजांच्या तारखा, आणि आरमाराचा आकार, यांबाबत नोंदींत फरक आहे. हाता-पायांचे ठसे ही
परंपरा आहे. आणि "भारतीय नौदलाचे जनक" ही प्रसिद्ध पदवी आपल्या काळात शिवाजी महाराजांना प्रेमाने दिलेला सन्मान आहे —
त्यांच्या काळातली पदवी नव्हे. पण इतकं नक्की: त्यांच्या काळात फार थोड्या भारतीय राज्यकर्त्यांनी समुद्राचा विचार केला;
पण त्यांनी खरंखुरं आरमार आणि खरेखुरे सागरी किल्ले उभारले.
आणि ही गोष्ट त्यांच्याबरोबर संपली नाही. त्यांच्या पश्चात कान्होजी आंग्रे यांच्यासारख्या मराठा सरखेलांनी ते आरमार अनेक
वर्षं किनाऱ्यावर बलवान ठेवलं. आणि २०२२ मध्ये भारतीय नौदलाने नवा ध्वज निवडला, तेव्हा त्याच्या चिन्हाला शिवाजी
महाराजांच्या राजमुद्रेपासून प्रेरणा घेतलेला अष्टकोनी आकार दिला गेला — सहाव्या रात्री आपण भेटलेली तीच राजमुद्रा, वाढत
जाण्याचं वचन देणारी चंद्रकोरीची मुद्रा.
उद्या आपण समुद्रापासून दूर जाणार आहोत — दक्षिणेला, थेट तमिळ राजांच्या भूमीपर्यंत, शिवाजी महाराजांच्या सर्वांत लांबच्या
प्रवासावर, जिथे ते जवळजवळ अनोळखी असलेल्या आपल्या भावाला भेटतात.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: आरमार — शहाणा राजा आपल्या भूमीच्या प्रत्येक दरवाजाचं रक्षण
करतो, समुद्राकडे उघडणाऱ्या दरवाजाचंही.