Tonight we leave both the mountains and the sea behind, for the longest journey of Shivaji's whole life. In 1677,
three years after his coronation, the Chhatrapati rode far to the south — all the way to the land of the Tamil kings,
where the rivers run into the Bay of Bengal.
Why go so far? Partly because of family. Do you remember Shivaji's father, Shahaji, who spent so many years serving
the sultans far in the south? For a long time Shahaji had ruled lands there, around Bangalore. After his death, those
lands were held by Shivaji's half-brother, Ekoji — and Shivaji believed part of their father's
inheritance was his. And partly because of the future: a rich southern territory, with strong forts, would make
swarajya safer if the Mughals ever came at it with all their might.
But first, he needed a friend. To the east lay the sultanate of Golconda, ruled from the city
of Hyderabad, and its affairs were run by two clever brothers, the ministers Madanna and Akkanna. They and Shivaji agreed
to work together. Early in 1677, Shivaji rode into Hyderabad in a grand procession, and the people crowded the streets
to see the famous king. Golconda promised money and cannon; Shivaji would lead the campaign in the south.
On the way south he stopped at Srisailam, a famous temple of Shiva high in the hills above the
Krishna river. He stayed there for about ten days, and is remembered for giving gifts toward a great gateway tower for the temple —
which people still call the Shivaji Gopuram today.
Then he marched on to Gingee, one of the strongest forts in all the south: three rocky hills,
joined together by mighty walls, rising out of the plain. In 1677 its commander handed it over to Shivaji after
talks, without a long siege. Shivaji had its walls and bastions made even stronger.
Not far away stood Vellore, a great fort with a deep, wide moat all around it. Vellore did not
give in so easily. Shivaji left part of his army to besiege it, and it held out for many months, until it finally fell
the following year.
And now the hardest part of the journey: family. Ekoji was Shivaji's half-brother — a son of their father Shahaji by
another wife. He had grown up far away in the south, and the two brothers hardly knew each other. By now Ekoji had
made himself king of Thanjavur, a rich old kingdom on the Kaveri river.
Shivaji marched close to Thanjavur, and camped on the north bank of the Kollidam river, a
branch of the Kaveri. And he did something thoughtful: he did not cross the river. He stayed on his side, as a sign
that he had come to talk, not to fight. Then he invited his brother to meet him.
The brothers met. Shivaji asked for his share of their father's lands. But Ekoji would not agree, and the talks went
round and round without an answer. In the end Ekoji slipped away back to Thanjavur by night, and nothing was settled. Later, as
Shivaji was on his way home, Ekoji's army even fought Shivaji's commanders in the south — and was beaten.
So who made the peace? A woman named Dipabai, Ekoji's wife. Shivaji respected her deeply,
and she was wise. She talked with Shivaji's people, and she talked with her husband, and slowly she brought them closer.
Shivaji also wrote his brother a long letter, full of sharp words and brotherly advice. In the end an agreement was
reached, and much of the land the brothers had argued over was given to Dipabai, to pass down in her family. The quarrel was over.
There is a lesson in that, for every family. Brothers and sisters do argue, sometimes about things that seem very
important. But a quarrel can end in peace when someone wise and patient helps everyone listen — and when each side
is willing to give a little.
Shivaji came home, to Panhala, in 1678, after being away for well over a year. He had won Gingee and Vellore, and a
stretch of rich land in the south, and made his kingdom far larger than before.
And Ekoji's family? They went on ruling Thanjavur for nearly two hundred years, until 1855 — a Marathi-speaking royal
family deep in the Tamil country. One of them, a king named Serfoji the Second, added thousands of precious books and
manuscripts to a great old library, the Saraswati Mahal, which you can still visit in Thanjavur today.
And here is why that mattered so much. Years later, after Shivaji's time, the Mughal emperor marched into Maharashtra
with a gigantic army. Shivaji's younger son, Rajaram, slipped away to faraway Gingee and ruled from there, and
from that southern fortress the Marathas kept on fighting. The fort Shivaji won in 1677 helped save his kingdom.
Today Gingee is one of the twelve forts recognised together by UNESCO in 2025.
Now for the honest part. The dates and the numbers of this long campaign vary between accounts, and so do the details
of the brothers' meeting. Golconda's sultan was not pleased when Shivaji kept Gingee for himself, and stopped sending
money. And the exact terms of the brothers' agreement are told in different ways.
Goodnight — tonight's badge: samet, "making peace" — even brothers quarrel, and even
brothers can make it right.
आज रात्री आपण डोंगर आणि समुद्र, दोन्ही मागे ठेवून शिवाजी महाराजांच्या अख्ख्या
आयुष्यातल्या सर्वांत लांबच्या प्रवासाला निघणार आहोत. १६७७ मध्ये, राज्याभिषेकानंतर तीन वर्षांनी, छत्रपती दूर दक्षिणेला
गेले — थेट तमिळ राजांच्या भूमीपर्यंत, जिथे नद्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात.
इतक्या दूर का? अंशतः, कुटुंबामुळे. दक्षिणेत कितीतरी वर्षं सुलतानांची चाकरी करणारे शिवाजी महाराजांचे वडील, शहाजीराजे,
आठवतात? बराच काळ शहाजीराजांनी तिथे, बंगळूरच्या आसपासच्या मुलखावर अंमल केला होता. त्यांच्या निधनानंतर तो मुलूख शिवाजी
महाराजांचा सावत्र भाऊ, एकोजी, याच्या ताब्यात होता — आणि वडिलांच्या वारशातला काही भाग आपला
आहे, असं महाराजांना वाटत होतं. आणि अंशतः, भविष्यामुळे: बळकट किल्ल्यांचा एक श्रीमंत दक्षिणी मुलूख हाती असेल, तर
मुघलांनी कधी पूर्ण ताकदीनिशी हल्ला केलाच, तरी स्वराज्य अधिक सुरक्षित राहणार होतं.
पण आधी, महाराजांना एका मित्राची गरज होती. पूर्वेला होती गोवळकोंड्याची सुलतानशाही, जिची राजधानी हैदराबाद होती; आणि तिथला कारभार पाहत होते मादण्णा आणि आकण्णा हे दोन हुशार मंत्री-बंधू. त्या दोघांनी
आणि शिवाजी महाराजांनी मिळून काम करायचं ठरवलं. १६७७ च्या सुरुवातीला शिवाजी महाराज एका भव्य मिरवणुकीसह हैदराबादेत शिरले,
आणि त्या प्रसिद्ध राजाला पाहायला रस्त्यांवर लोकांची एकच गर्दी झाली. गोवळकोंड्याने पैसा आणि तोफा द्यायचं वचन दिलं;
दक्षिणेतल्या मोहिमेचं नेतृत्व शिवाजी महाराज करणार होते.
दक्षिणेकडे जाताना ते श्रीशैलमला थांबले — कृष्णा नदीच्या वरच्या डोंगरांतलं शंकराचं एक
प्रसिद्ध मंदिर. तिथे ते सुमारे दहा दिवस राहिले, आणि मंदिराचं एक मोठं गोपुर — प्रवेशद्वारावरचा उंच मनोरा — बांधायला
त्यांनी देणगी दिल्याची आठवण जपली जाते; आजही लोक त्याला शिवाजी गोपुर म्हणतात.
मग ते जिंजीकडे निघाले — अख्ख्या दक्षिणेतल्या सर्वांत बळकट किल्ल्यांपैकी एक: मैदानातून वर
उठणारे तीन खडकाळ डोंगर, बलाढ्य तटबंदीने एकमेकांना जोडलेले. १६७७ मध्ये बोलणी झाल्यावर, लांब वेढा न घालताच, त्याच्या
किल्लेदाराने तो शिवाजी महाराजांच्या हवाली केला. महाराजांनी त्याची तटबंदी आणि बुरूज आणखी बळकट करून घेतले.
जवळच होता वेल्लोर — चहूबाजूंनी खोल, रुंद खंदक असलेला एक मोठा किल्ला. वेल्लोर इतक्या सहजासहजी
शरण आला नाही. शिवाजी महाराजांनी आपल्या सैन्याचा एक भाग त्याला वेढा घालायला ठेवला, आणि तो कितीतरी महिने टिकून राहिला;
शेवटी पुढच्या वर्षी तो पडला.
आणि आता प्रवासातला सर्वांत अवघड भाग: कुटुंब. एकोजी हा शिवाजी महाराजांचा सावत्र भाऊ होता — शहाजीराजांच्या दुसऱ्या
पत्नीचा मुलगा. तो दूर दक्षिणेत वाढला होता, आणि दोघे भाऊ एकमेकांना जवळजवळ ओळखतच नव्हते. आतापर्यंत एकोजीने कावेरीकाठचं
तंजावर हे एक श्रीमंत, प्राचीन राज्य ताब्यात घेतलं होतं, आणि तो तिथला राजा झाला होता.
शिवाजी महाराज तंजावरच्या जवळ आले, आणि त्यांनी कावेरीची एक शाखा असलेल्या कोळीडम नदीच्या उत्तर
काठावर तळ ठोकला. आणि त्यांनी एक विचारपूर्वक गोष्ट केली: त्यांनी नदी ओलांडली नाही. ते आपल्याच काठावर थांबले — आपण
लढायला नव्हे, तर बोलायला आलो आहोत, याची खूण म्हणून. मग त्यांनी आपल्या भावाला भेटायला बोलावलं.
भाऊ भेटले. शिवाजी महाराजांनी वडिलांच्या मुलखातला आपला वाटा मागितला. पण एकोजी तयार झाला नाही, आणि उत्तर न मिळता बोलणी
लांबत राहिली. शेवटी एकोजी रातोरात तंजावरला निघून गेला, आणि काहीच ठरलं नाही. नंतर, शिवाजी महाराज घरी परतत असताना,
एकोजीच्या सैन्याने दक्षिणेत महाराजांच्या सरदारांशी लढाईसुद्धा केली — आणि ते हरलं.
मग शांतता कुणी घडवली? एकोजीची पत्नी, दीपाबाई. शिवाजी महाराजांना त्यांच्याबद्दल अतिशय आदर
होता, आणि त्या शहाण्या होत्या. दीपाबाईंनी महाराजांच्या माणसांशी बोलणी केली, आपल्या पतीशी बोलल्या, आणि हळूहळू दोघांना
जवळ आणलं. शिवाजी महाराजांनीही आपल्या भावाला एक लांबलचक पत्र लिहिलं — कडक शब्दांनी आणि भावाच्या नात्याने दिलेल्या
सल्ल्याने भरलेलं. शेवटी एक करार झाला, आणि ज्या मुलखावरून भाऊ भांडत होते, त्यातला बराचसा भाग दीपाबाईंना — आणि पुढे
त्यांच्या वंशजांना — दिला गेला. भांडण मिटलं.
यात प्रत्येक कुटुंबासाठी एक धडा आहे. भावंडं भांडतात — कधीकधी फार महत्त्वाच्या वाटणाऱ्या गोष्टींवरून. पण कुणीतरी
शहाणं, संयमी माणूस सगळ्यांना एकमेकांचं ऐकायला मदत करतं, आणि प्रत्येक बाजू थोडं थोडं सोडायला तयार होते, तेव्हा
भांडणाचा शेवट शांततेत होऊ शकतो.
वर्षाहून कितीतरी जास्त काळ दूर राहिल्यानंतर, १६७८ मध्ये शिवाजी महाराज पन्हाळ्याला परतले. त्यांनी जिंजी आणि वेल्लोर
जिंकले होते, दक्षिणेतला एक श्रीमंत मुलूख मिळवला होता, आणि आपलं राज्य पूर्वीपेक्षा कितीतरी मोठं केलं होतं.
आणि एकोजीचं घराणं? त्यांनी जवळजवळ दोनशे वर्षं — १८५५ पर्यंत — तंजावरवर राज्य केलं: तमिळ मुलखात खोलवर राज्य करणारं
एक मराठी बोलणारं राजघराणं. त्यांच्यापैकी एक, दुसरे सरफोजी महाराज, यांनी हजारो मौल्यवान ग्रंथ आणि हस्तलिखितं जमवून
सरस्वती महाल या जुन्या ग्रंथालयाला खूप समृद्ध केलं; तंजावरमध्ये ते आजही पाहायला मिळतं.
आणि हे इतकं महत्त्वाचं का ठरलं, ते असं. कितीतरी वर्षांनी, शिवाजी महाराजांच्या पश्चात, मुघल बादशहा एका प्रचंड सैन्यासह
महाराष्ट्रात घुसला. तेव्हा शिवाजी महाराजांचा धाकटा मुलगा, राजाराम, निसटून दूरच्या जिंजीला गेला आणि तिथून
राज्य चालवू लागला, आणि त्या दक्षिणी किल्ल्यावरून मराठे लढत राहिले. १६७७ मध्ये शिवाजी महाराजांनी जिंकलेल्या किल्ल्याने
त्यांचं राज्य वाचवायला हातभार लावला. आज जिंजी हा २०२५ मध्ये युनेस्कोने एकत्रितपणे मान्यता दिलेल्या बारा किल्ल्यांपैकी
एक आहे.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. या लांब मोहिमेच्या तारखा आणि आकडे, आणि भावांच्या भेटीचे तपशील, यांबाबत नोंदींत फरक आहे. शिवाजी
महाराजांनी जिंजी स्वतःकडे ठेवला, तेव्हा गोवळकोंड्याचा सुलतान नाराज झाला, आणि त्याने पैसा पाठवणं बंद केलं. आणि
भावांच्या कराराच्या नेमक्या अटीही वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितल्या जातात.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: समेट — भावंडंही भांडतात, आणि भावंडंही समेट करू शकतात.