Tonight there is no battle, no siege and no secret escape. Do you remember the golden scales that stood beside the
throne on coronation day, perfectly balanced? Tonight we find out what those scales meant. Winning battles is only
half of being a king. The other half is what happens in an ordinary village, on an ordinary day, when no one important
is watching.
Most of Shivaji's people were farmers. And for a farmer in those days, an army marching past could be almost as bad
as a drought. Hungry soldiers took grain from the storeroom, grass for their horses, wood for their fires and vegetables
from the fields — and their horses trampled the crops. Whole villages ran away into the hills when they heard an army
was coming.
In 1673 part of Shivaji's cavalry camped for the rainy season at Chiplun, in the Konkan. And
Shivaji wrote a letter to its officers that still survives. Buy your grain and fodder in the market, he told them, and
pay for it. Do not take anything from the farmers — not grain, not bread, not grass, not firewood, not vegetables. If
you trouble them, he warned, the farmers will run away and starve, and they will curse you and say: you are worse than
the Mughals who overran our land!
Children in Maharashtra still learn a famous saying that sums up his orders: do not touch even the stalk of a
farmer's vegetable. Imagine a king, with a whole army, thinking about one farmer's vegetable patch!
He thought about trees, too. Remember the navy he built on Day 24? Ships need a great deal of wood. Years after his death, one of his ministers wrote down the rules of the kingdom in a book called the Ajnapatra, and it says that teak and other big trees could be cut for the ships, but only with permission. Mango and jackfruit
trees were not to be touched at all. Why? Because, the book says, those trees take many years to grow, and the people have
raised them like their own children. Even a tree that was dying had to be bought from its owner, and cut only when the
owner was happy to agree.
His soldiers were paid wages from the treasury, and anything they captured on a campaign had to be handed in. His
officers measured the fields, so that each farmer's tax was fixed and fair, and a greedy official could not simply
demand more. And among his eight ministers sat a judge, the Nyayadhish, whose work was justice.
Justice mattered to Shivaji from his very first years as a young ruler. When he was only about fifteen or sixteen, the
patil — the headman — of a village near Pune called Ranjhe did a
terrible wrong to a woman of his village. A patil was an important, powerful man, and many rulers of that time would
have looked away. Shivaji did not. The patil was brought to Pune and tried. He was found guilty, punished
very severely, and lost his post as patil for ever. The message went out across the valleys: in this land, no one is
too important to obey the law.
There is also a much-loved legend. When Shivaji's men captured the town of Kalyan, some soldiers brought him a
"prize": the beautiful young daughter-in-law of the defeated governor. Shivaji was not pleased. He spoke to her with
great respect, and the story says he smiled and told her: "If only my own mother had been as beautiful as you, I would
have been handsome too!" Then he sent her home safely, with gifts and an escort. No record from that time tells this
story, so it is a legend. But it fits what the records do say.
For here is something remarkable. A Mughal historian named Khafi Khan was no friend of
Shivaji at all, and wrote many harsh things about him. Yet even he wrote that Shivaji made strict rules: wherever his
soldiers went, they must do no harm to mosques, to the holy Quran, or to any woman. When your enemy's own historian says
that about you, it is probably true.
That brings us to faith. Shivaji was a devout Hindu who prayed to the goddess Bhavani all his life. But Muslims served
him too, some in very high places — like Daulat Khan, one of the commanders of his navy. You can read more about that in
our bonus story about saints of every faith.
And in 1679 something happened that tested all this. The Mughal emperor, Aurangzeb, brought back a heavy tax called the
jizya, which only non-Muslims had to pay. A famous letter of protest reached him. God, it said,
is the Lord of all people, not of Muslims only. In the mosque, people call out to Him in prayer; in the temple, when the
bells ring, it is still Him they are longing for.
That letter is usually credited to Shivaji. Some older writers thought it came from a Rajput king instead, but the great
historian Jadunath Sarkar, after studying a Persian copy, concluded that Shivaji sent it. Whoever held the pen, its idea
is a beautiful one: that God belongs to everybody.
Now for the honest part. Shivaji's kingdom was not perfect. His armies raided enemy lands, like Surat on Day 14, and
ordinary people there suffered. And surely some of his own officials broke his rules. But his letters show us what he
wanted his kingdom to be: a place where the farmer, the woman and the person of another faith could all feel safe.
Goodnight — tonight's badge: nyay, "justice" — the scales held level, for the farmer and
the king alike.
आज रात्री ना लढाई आहे, ना वेढा, ना गुपचूप सुटका. राज्याभिषेकाच्या दिवशी सिंहासनाजवळ ठेवलेला,
अगदी समतोल असलेला तो सोन्याचा तराजू आठवतो? त्या तराजूचा अर्थ काय होता, ते आज आपण पाहणार आहोत. लढाया जिंकणं, हा राजा असण्याचा फक्त अर्धा भाग आहे. उरलेला अर्धा भाग म्हणजे — कुणी मोठी व्यक्ती पाहत नसताना, एखाद्या साध्या गावात, एखाद्या साध्या
दिवशी काय घडतं, ते.
शिवाजी महाराजांची बहुतेक प्रजा शेतकरी होती. आणि त्या काळी शेतकऱ्यासाठी, गावावरून जाणारं सैन्य जवळजवळ दुष्काळाइतकंच
वाईट ठरू शकत असे. भुकेले शिपाई कोठारातलं धान्य, घोड्यांसाठी गवत, चुलीसाठी लाकूड, शेतातली भाजी — सगळं उचलून नेत; आणि
त्यांचे घोडे उभी पिकं तुडवत. सैन्य येतंय म्हटल्यावर अख्खी गावं डोंगरात पळून जात.
१६७३ मध्ये शिवाजी महाराजांच्या घोडदळाचा एक भाग पावसाळ्यात कोकणातल्या चिपळूणला छावणी करून
राहिला होता. आणि महाराजांनी तिथल्या अधिकाऱ्यांना एक पत्र लिहिलं — ते आजही उपलब्ध आहे. धान्य आणि वैरण बाजारातून रोख
पैसे देऊन विकत घ्या, असं त्यांनी सांगितलं. शेतकऱ्यांकडून काहीही घेऊ नका — ना दाणे, ना भाकरी, ना गवत, ना लाकूड, ना
भाजी. त्यांना त्रास दिलात, तर शेतकरी पळून जातील, उपाशी मरतील, आणि तुम्हाला तळतळाट देऊन म्हणतील: मुलखात घुसलेल्या
मुघलांपेक्षाही तुम्ही वाईट! — असा इशारा त्यांनी दिला.
त्यांच्या या आदेशांचं सार सांगणारं एक प्रसिद्ध वाक्य महाराष्ट्रातली मुलं आजही शिकतात: रयतेच्या भाजीच्या देठालाही
हात लावू नका. कल्पना करा — अख्खं सैन्य हाताशी असलेले राजे, एका शेतकऱ्याच्या भाजीच्या वाफ्याचा विचार करतायत!
त्यांनी झाडांचाही विचार केला. चोविसाव्या रात्री त्यांनी उभारलेलं आरमार आठवतं? जहाजांना भरपूर लाकूड लागतं. त्यांच्या
मृत्यूनंतर कितीतरी वर्षांनी त्यांच्या एका मंत्र्याने राज्याचे नियम आज्ञापत्र नावाच्या ग्रंथात लिहून ठेवले;
त्यात म्हटलं आहे: सागवान आणि इतर मोठी झाडं जहाजांसाठी तोडता येतील, पण परवानगी घेऊनच. आंबा आणि फणस मात्र मुळीच तोडायचे
नाहीत. का? कारण, तो ग्रंथ सांगतो, ती झाडं वाढायला कितीतरी वर्षं लागतात, आणि लोकांनी ती आपल्या लेकरांसारखी वाढवलेली
असतात. एखादं झाड वठत आलं असलं, तरी ते मालकाकडून विकत घ्यायचं, आणि मालक राजीखुशीने तयार झाला, तरच तोडायचं.
त्यांच्या शिपायांना खजिन्यातून पगार मिळत असे, आणि मोहिमेत हाती लागलेलं सगळं सरकारात जमा करावं लागे. त्यांच्या
अधिकाऱ्यांनी शेतांची मोजणी केली; त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याचा कर ठरलेला आणि न्याय्य असे, आणि कुणा लोभी अधिकाऱ्याला
मनाला येईल तसं जास्त मागता येत नसे. आणि त्यांच्या अष्टप्रधानांमध्ये न्यायाधीश होते — ज्यांचं
काम होतं न्याय देणं.
तरुण राज्यकर्ते म्हणून अगदी सुरुवातीच्या वर्षांपासूनच शिवाजी महाराजांना न्यायाची कळकळ होती. ते फक्त पंधरा-सोळा
वर्षांचे असताना, पुण्याजवळच्या रांझे नावाच्या गावच्या पाटलाने —
गावच्या प्रमुखाने — गावातल्या एका स्त्रीवर भयंकर अन्याय केला. पाटील म्हणजे मोठा, वजनदार माणूस; त्या काळचे कितीतरी
राज्यकर्ते कानाडोळा करून मोकळे झाले असते. शिवाजी महाराजांनी तसं केलं नाही. पाटलाला पुण्याला आणण्यात आलं, आणि त्याचा
न्यायनिवाडा झाला. तो दोषी ठरला, त्याला अतिशय कठोर शिक्षा झाली, आणि त्याची पाटीलकी कायमची गेली. खोऱ्याखोऱ्यांत संदेश
पोहोचला: या भूमीत कायद्यापेक्षा मोठं कुणीही नाही.
एक अतिशय लाडकी दंतकथाही आहे. शिवाजी महाराजांच्या माणसांनी कल्याण शहर जिंकलं, तेव्हा काही शिपाई त्यांच्यासाठी एक
"बक्षीस" घेऊन आले: हरलेल्या सुभेदाराची सुंदर, तरुण सून. महाराज खूश झाले नाहीत. ते तिच्याशी अतिशय आदराने बोलले, आणि
गोष्ट सांगते, की ते हसून म्हणाले: "आमच्या आईसाहेब तुमच्याइतक्या सुंदर असत्या, तर आम्हीही देखणे झालो असतो!" मग त्यांनी
तिला भेटवस्तू आणि सोबतीला माणसं देऊन सुखरूप घरी पाठवलं. त्या काळातल्या कोणत्याही नोंदीत ही गोष्ट नाही, म्हणून ती
दंतकथा आहे. पण नोंदी जे सांगतात, त्याच्याशी ती जुळते.
कारण इथे एक विलक्षण गोष्ट आहे. खाफीखान नावाचा एक मुघल इतिहासकार शिवाजी महाराजांचा मित्र
मुळीच नव्हता; त्याने महाराजांबद्दल कितीतरी कडवट गोष्टी लिहिल्या. तरीही त्यानेसुद्धा लिहिलं, की शिवाजी महाराजांनी कडक
नियम केले होते: त्यांचे शिपाई जिथे जातील, तिथे त्यांनी मशिदीला, पवित्र कुराणाला, किंवा कोणत्याही स्त्रीला अजिबात धक्का
लावायचा नाही. शत्रूचा स्वतःचा इतिहासकार आपल्याबद्दल असं लिहितो, तेव्हा ते बहुधा खरंच असतं.
यावरून आपण धर्माकडे वळतो. शिवाजी महाराज हे भवानीमातेची आयुष्यभर उपासना करणारे श्रद्धाळू हिंदू होते. पण मुसलमानांनीही
त्यांची सेवा केली — काहींनी तर फार मोठ्या पदांवर — उदाहरणार्थ, त्यांच्या आरमाराच्या सेनापतींपैकी एक, दौलतखान. सर्व
धर्मांच्या संतांबद्दलच्या आपल्या खास गोष्टीत तुम्ही याबद्दल आणखी वाचू शकता.
आणि १६७९ मध्ये असं काही घडलं, ज्यामुळे या सगळ्याची कसोटी लागली. मुघल बादशहा औरंगजेबाने जिझिया
नावाचा एक जाचक कर पुन्हा लागू केला — फक्त मुसलमान नसलेल्यांनाच भरावा लागणारा कर. त्याच्याकडे निषेधाचं एक प्रसिद्ध पत्र
पोहोचलं. त्यात म्हटलं होतं: देव हा सगळ्या माणसांचा स्वामी आहे, फक्त मुसलमानांचा नव्हे. मशिदीत लोक प्रार्थनेत त्याचीच
आळवणी करतात; आणि मंदिरात घंटा वाजते, तेव्हाही ओढ त्याचीच असते.
ते पत्र सहसा शिवाजी महाराजांचं मानलं जातं. काही जुन्या लेखकांना ते एखाद्या राजपूत राजाचं वाटलं होतं; पण थोर इतिहासकार
जदुनाथ सरकार यांनी त्याची एक फारसी प्रत अभ्यासून, ते शिवाजी महाराजांनीच पाठवलं, असा निष्कर्ष काढला. लेखणी कुणाच्याही
हातात असो, त्यातला विचार फार सुंदर आहे: देव सगळ्यांचा आहे.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. शिवाजी महाराजांचं राज्य परिपूर्ण नव्हतं. त्यांच्या सैन्याने शत्रूच्या मुलखात छापे घातले —
चौदाव्या रात्री पाहिलेल्या सुरतेवरच्या छाप्यासारखे — आणि तिथल्या सामान्य लोकांना त्याची झळ बसली. आणि त्यांच्या
स्वतःच्या काही अधिकाऱ्यांनीही त्यांचे नियम नक्कीच मोडले असतील. पण त्यांची पत्रं आपल्याला दाखवतात, की त्यांना आपलं
राज्य कसं हवं होतं: जिथे शेतकरी, स्त्री, आणि दुसऱ्या धर्माचा माणूस — सगळ्यांनाच सुरक्षित वाटेल, असं.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: न्याय — तराजू समतोल — शेतकऱ्यासाठीही आणि राजासाठीही.