Here is a riddle for tonight. Shivaji stood up to sultans. In Agra, on Day 16, he would not stand quietly where the
emperor had placed him, among lesser nobles. So who did this proud, brave king bow down to? Not to rich men, and not
to powerful ones. He bowed to people who owned almost nothing at all: the saints.
To understand why, we must remember the land he grew up in. Long before Shivaji, Maharashtra had been filled with songs
by a line of saint-poets: Dnyaneshwar, Namdev, Eknath and many more. Every year crowds called Varkaris walked to the
temple of Vithoba at Pandharpur, singing their verses all the way. And their songs said something brave: that a farmer,
a tailor or a potter matters to God just as much as a king.
Dnyaneshwar had ended his great book with a prayer for the whole world, the Pasaydan. One of its lines says: "भूतां
परस्परे जडो मैत्र जीवांचे" — "may all living beings be joined together in friendship." Shivaji grew up hearing songs like
that, sung in fields and temples and on the road.
In Shivaji's own boyhood there was a saint quite close to Pune, in the village of Dehu:
Tukaram. He had been a shopkeeper, until a terrible famine took away his wife and his little son, and broke his heart. Then he began to
sing, and his songs, called abhangs, poured out by the thousand, in plain Marathi that anyone could understand. "Trees
and creepers and the creatures of the forest," he sang, "are our own family."
There is a much-loved tradition about Tukaram and Shivaji. It is said that the young Shivaji sent him rich gifts and
invited him to his court — and that Tukaram sent everything back, with a message: what would I do with gold? Make God
your treasure. Tukaram left this world around 1650, when Shivaji was only about twenty, so we tell this as tradition.
But it is a good lesson for a young prince.
The second saint lived in the very same hills as Shivaji, at the very same time: Samarth Ramdas.
He believed that a person who loves God should also be strong, so that they can protect the weak. He built temples to
Hanuman, where young people gathered to pray and to exercise, and he wrote little verses to his own mind, the Manache
Shlok, which children still learn by heart.
In 1673 Shivaji's men took a hill fort near Satara and gave it a new name: Sajjangad, "the fort
of good people." Around 1676, at Shivaji's invitation, Ramdas came to live there, and stayed for the rest of his life.
A poem traditionally accepted as his gives Shivaji names that people still use: Shrimant Yogi, "the rich king
who lives like a yogi," and Jaanta Raja, "the king who understands."
Many people believe Ramdas was Shivaji's guru — his spiritual teacher. Historians argue about it, sometimes very
strongly, and no one is sure when the two first met. So we say it fairly: they respected each other deeply, and whether
Ramdas was his guru is debated. The teacher who shaped him most as a child was his mother, Jijau.
The third saint never spoke at all. In the south of Maharashtra, near Kolhapur, in the village of Patgaon, lived a holy
man who had taken a vow of silence: Mauni Baba. In 1676, before setting out on his long
journey to the south, Shivaji went to see him. Imagine the Chhatrapati sitting quietly before a man who said nothing!
Shivaji built the inner shrine of his math and arranged for food to be given there, every year, to a thousand people.
Shivaji himself was a man of deep faith. He prayed all his life to the goddess Bhavani of Tuljapur, his family's
goddess, and on Pratapgad he had a temple built for her. On Raigad, close to his palace, stood the temple of
Jagadishwar, "the Lord of the World." And on his journey south, as we saw on Day 25, he stayed for about ten days at
the great Shiva temple of Srisailam.
Shivaji honoured holy people of other faiths, too. On the Konkan coast, at Kelshi, people say he asked the Sufi saint
Yakub Baba for his blessing — a local tradition. And a chronicle written after his death
records that he kept up the gifts that supported temples, and mosques, and the tombs of Muslim saints as well.
So why would a king bow to people with nothing? Perhaps because the saints reminded him of things a king can easily
forget. That power is borrowed, not owned. That the poor farmer is as precious as the prince. That it is good to be
strong, but better to be strong and kind. And that before a big decision, it helps to be still, and listen. A king
who knows how to bow is a safer king to have.
And the saints gave swarajya something no army could: a people who sang the same songs, walked the same road to
Pandharpur and believed that every person mattered. That is a strong thread to weave a kingdom from.
Now for the honest part. Many of the stories joining Shivaji to the saints were written down long after their time,
and historians weigh them carefully. We have told you which parts are tradition and which are debated. Each saint has a
bonus story of their own, if you would like to meet them properly.
Goodnight — tonight's badge: namrata, "humility" — the bravest king knew when to bow.
आजच्या रात्रीसाठी एक कोडं. शिवाजी महाराज सुलतानांसमोर ताठ उभे राहिले. सोळाव्या रात्री,
आग्र्यात, बादशहाने त्यांना कमी दर्जाच्या सरदारांमध्ये उभं केलं, तेव्हा त्यांनी तो अपमान निमूटपणे सहन केला नाही. मग हे
मानी, शूर राजे कुणासमोर नतमस्तक झाले? श्रीमंतांसमोर नाही, आणि सत्ताधाऱ्यांसमोरही नाही. ज्यांच्याकडे जवळजवळ काहीच
नव्हतं, अशा माणसांसमोर ते नतमस्तक झाले: संतांसमोर.
हे का, ते समजायला महाराज ज्या भूमीत वाढले, ती आठवायला हवी. शिवाजी महाराजांच्या कितीतरी आधीपासून ज्ञानेश्वर, नामदेव,
एकनाथ आणि अशा अनेक संत-कवींच्या परंपरेने महाराष्ट्र गाण्यांनी भरून टाकला होता. दर वर्षी वारकऱ्यांच्या दिंड्या या
संतांचे अभंग गात गात पंढरपूरच्या विठोबाच्या देवळापर्यंत चालत जात. आणि ती गाणी एक धाडसी गोष्ट सांगत: देवाला शेतकरी,
शिंपी किंवा कुंभार हा राजाइतकाच प्रिय आहे.
ज्ञानेश्वरांनी आपल्या महान ग्रंथाचा शेवट अख्ख्या जगासाठी केलेल्या एका प्रार्थनेने केला — पसायदान. त्यातली एक ओळ
म्हणते: "भूतां परस्परे जडो मैत्र जीवांचे" — सगळे जीव एकमेकांशी मैत्रीने जोडले जावोत. शेतांत, देवळांत आणि
वाटेवर गायली जाणारी अशी गाणी ऐकत शिवाजी महाराज मोठे झाले.
शिवाजी महाराजांच्या लहानपणी, पुण्याच्या अगदी जवळ, देहू गावात एक संत होते: तुकाराम. ते आधी
दुकानदार होते; पण एका भयंकर दुष्काळात त्यांची पत्नी आणि लहान मुलगा गेले, आणि त्यांचं मन पार खचून गेलं. मग ते गाऊ
लागले, आणि कुणालाही समजेल अशा साध्या मराठीत त्यांचे हजारो अभंग ओसंडून वाहू लागले. "वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे," असं
ते गायले — झाडं, वेली आणि वनातले जीव हे आपले सगेसोयरे आहेत.
तुकाराम आणि शिवाजी महाराज यांच्याबद्दल एक अतिशय लाडकी परंपरा आहे. असं सांगतात, की तरुण शिवाजी महाराजांनी तुकारामांना
मौल्यवान भेटी पाठवल्या आणि दरबारात बोलावलं — आणि तुकारामांनी सगळं परत पाठवलं, सोबत असा निरोप दिला: सोनं घेऊन मी काय
करू? देवालाच आपलं धन मान. तुकाराम सुमारे १६५० मध्ये हे जग सोडून गेले, तेव्हा शिवाजी महाराज जेमतेम वीस वर्षांचे होते;
म्हणून आपण ही गोष्ट परंपरा म्हणून सांगतो. पण एका तरुण राजपुत्रासाठी तो चांगला धडा आहे.
दुसरे संत शिवाजी महाराजांच्याच डोंगरांत, त्यांच्याच काळात राहत होते: समर्थ रामदास. देवावर
प्रेम करणारा माणूस दुबळ्यांचं रक्षण करण्याइतका बलवानही असायला हवा, असं ते मानत. त्यांनी हनुमानाची मंदिरं बांधली, जिथे
तरुण मुलं प्रार्थना आणि व्यायाम करायला जमत; आणि त्यांनी आपल्याच मनाला उद्देशून छोटे छोटे श्लोक लिहिले — मनाचे श्लोक —
जे मुलं आजही तोंडपाठ करतात.
१६७३ मध्ये शिवाजी महाराजांच्या माणसांनी साताऱ्याजवळचा एक डोंगरी किल्ला घेतला, आणि त्याला नवं नाव दिलं:
सज्जनगड, "सज्जनांचा किल्ला." सुमारे १६७६ मध्ये महाराजांच्या निमंत्रणावरून रामदास तिथे
राहायला आले, आणि आयुष्याच्या अखेरपर्यंत तिथेच राहिले. परंपरेने त्यांचंच मानलेलं एक काव्य शिवाजी महाराजांना अशी नावं
देतं, जी लोक आजही वापरतात: श्रीमंत योगी — योग्यासारखा राहणारा वैभवशाली राजा — आणि जाणता राजा — सगळं
जाणणारा, समजून घेणारा राजा.
रामदास शिवाजी महाराजांचे गुरू होते, असं अनेक जण मानतात. इतिहासकार यावर वाद घालतात — कधीकधी फार हिरिरीने — आणि दोघांची
पहिली भेट कधी झाली, हेही कुणाला नक्की माहीत नाही. म्हणून आपण निःपक्षपणे सांगू: त्यांना एकमेकांबद्दल गाढ आदर होता, आणि
रामदास महाराजांचे गुरू होते की नाही, हा वादाचा विषय आहे. लहानपणी महाराजांना सर्वांत जास्त घडवलं, ते त्यांच्या आईने —
जिजाऊंनी.
तिसरे संत कधी बोलतच नसत. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात, कोल्हापूरजवळ, पाटगाव नावाच्या गावात,
मौनव्रत घेतलेले एक सत्पुरुष राहत असत: मौनी बाबा. १६७६ मध्ये, दक्षिणेच्या लांबच्या मोहिमेवर
निघण्याआधी, शिवाजी महाराज त्यांच्या दर्शनाला गेले. कल्पना करा — एक शब्दही न बोलणाऱ्या माणसासमोर शांतपणे बसलेले
छत्रपती! महाराजांनी मौनी बाबांच्या मठातलं गाभाऱ्याचं मंदिर बांधलं, आणि तिथे दर वर्षी हजार लोकांना अन्न मिळेल, अशी
व्यवस्था केली.
शिवाजी महाराज स्वतःही अतिशय श्रद्धाळू होते. तुळजापूरची भवानी ही त्यांच्या घराण्याची कुलदेवता; तिची ते आयुष्यभर उपासना
करत राहिले, आणि प्रतापगडावर त्यांनी तिचं मंदिर बांधून घेतलं. रायगडावर, त्यांच्या राजवाड्याजवळ, जगदीश्वराचं — "जगाच्या
स्वामीचं" — मंदिर होतं. आणि पंचविसाव्या रात्री आपण पाहिलं तसं, दक्षिणेच्या प्रवासात ते श्रीशैलम इथे, शंकराच्या मोठ्या
मंदिरापाशी, सुमारे दहा दिवस राहिले.
शिवाजी महाराजांनी इतर धर्मांच्या संतांचाही आदर केला. कोकणकिनाऱ्यावर, केळशीला, लोक सांगतात की त्यांनी
याकूब बाबा या सूफी संतांचा आशीर्वाद घेतला — ही स्थानिक परंपरा आहे. आणि त्यांच्या मृत्यूनंतर
लिहिलेली एक बखर नोंदवते, की देवळांना, तसंच मशिदींना आणि मुसलमान संतांच्या दर्ग्यांनाही दिली जाणारी अनुदानं महाराजांनी
पुढे सुरू ठेवली.
मग काहीच नसलेल्यांपुढे राजा का झुकेल? कदाचित, राजा ज्या गोष्टी सहज विसरू शकतो, त्यांची आठवण संत राजाला करून देत
म्हणून. सत्ता उसनी असते, आपली मालकीची नसते. गरीब शेतकरी राजपुत्राइतकाच मोलाचा असतो. बलवान असणं चांगलं, पण बलवान आणि
दयाळू असणं अधिक चांगलं. आणि मोठा निर्णय घेण्याआधी शांत होऊन ऐकणं उपयोगी पडतं. जो राजा नम्र व्हायला जाणतो, तो प्रजेसाठी
अधिक सुरक्षित असतो.
आणि संतांनी स्वराज्याला अशी एक गोष्ट दिली, जी कोणतंही सैन्य देऊ शकलं नसतं: तीच गाणी गाणारी, पंढरपूरची तीच वाट चालणारी,
आणि प्रत्येक माणूस मोलाचा आहे, असं मानणारी प्रजा. राज्य विणायला हा भक्कम धागा आहे.
आता प्रामाणिकपणाचा भाग. शिवाजी महाराजांना संतांशी जोडणाऱ्या कितीतरी गोष्टी त्यांच्या काळानंतर खूप वर्षांनी लिहिल्या
गेल्या, आणि इतिहासकार त्या काळजीपूर्वक तपासतात. कोणता भाग परंपरा आहे आणि कोणता वादाचा, ते आपण सांगितलं आहे. प्रत्येक
संताची एक स्वतंत्र खास गोष्टही आहे — त्यांची नीट ओळख करून घ्यायची असेल, तर.
शुभ रात्री — आजचं जपायचं नाणं: नम्रता — सर्वांत शूर राजाला कुठे झुकायचं, तेही ठाऊक होतं.